Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Mizorama Zawhte khawi ngam hmasak ber

Kar hmasa khan Mizorama Rose pangpar lakluh hmasak ber chu Pu Buanga leh Sap Upain an khawi thu kan sawi tawh a. Tun ṭumah chuan Zawhte khawi ngamsa lakluh chungchang kan sawi ang.

Sap-hovin Cat family an tih chu Sakei leh Sakeibaknei te, Keite leh Zawhte te, Kelrâl leh Sanghar te, Mizorama awm ve lo, Keite chi Jaguar leh Puma te, Lynx leh Cheetah te leh sakei chi hrang hrangte an ni a. An chhungkuaah hian chi hrang 37 lai an awm an ti. Heng zingah hian khawi ngam theih chu Zawhte chauh hi a ni. An chhungkuaah hian a lian thei ber chu Siberian Tiger a ni a, a hnar aṭanga a mei inkar hi ft. 10 laia sei a ni thei.

Hman lai kan pi leh pute chanchin kan sawi hian ramsa leh ransa zingah Zawhte hi kan sawi lar tak chu a ni awm lo ve. Thlanrawkpa khuangchawi thawnthuah khan Thlanrawkpa khan ramsa leh ransate kha an hming a phuah a. Zawhte hian thing zar te tak te a rawn zawh a, a zawh tet theih em avangin ‘Zawhte ni rawh se’, a ti ta a ni, kan lo tih ṭhin kha a ni a. Baibul lamah chuan Adama kha chung leng leh hnuai leng, tuia awm te zawng nen, ramsa zawng zawng hming phuahtu a ni a. Adama kha Thlanrawkpa kan tih hi a lo ni reng mai angah!

Khawvel hmun tinah Zawhte hi an lo awm a, Australia leh Antarctica tih lovah chuan an lo awm vek a ni, an ti. Australia ramah chuan kum 1788 lamah khan European Sap-ho khan Zawhte chu an keng lut a, kum 100 hnu lamah chuan Australia ram pumah hmuh tur a awm ta a ni. Antarctica erawh khawvel chhim tawp vur hlang awmna a nih avangin leh mihring cheng an awm lem loh avangin tun thlengin Cat free ram awm chhun a la nih chu.

Zawhte hi kan pi leh pu ten eng tik laiin nge an lo khawi ngam a, inchhung a rawn luah lum ṭan dan hi sawi tur kan hre lo khawp mai. Kan hriat hmasak ber chu Pu Buanga te chanchinah hian a ni. Kum 1894-ah Silchar aṭangin Aizawlah Chanchinṭha hril tura lo lut an nih kha. January-ah an lo thleng a, February-ah an chenna in an sa zo va, March thlaah an inbengbel a, April-ah sikul an hawng ta a nih kha. Thil ṭha tam tak min tihsak lam chu sawi kan tum lo va, Zawhte an neih dan hi kan sawi tur chu a ni.

Pu Buanga log book-a kum 1894, February ni 14-a a chhinchhiah dan chuan hemi ni hian an insak thar an luah ṭan ni a ni. Thil dang eng eng emaw pawh a ziak a, chung zingah chuan an chawchhum Billoo-an Sairang aṭanga Kel leh Zawhte khawi ngam sa a rawn hawn thu hi a tel tlat mai. Billoo-a hi Silchar aṭanga Pu Buanga te chawchhum a ni a, Aizawla an inbenbel hnu hian an chah chhuak a ni. Billoo-a hian a pute a rawn zawm leh dawn hian amahin ṭul leh ṭha a tih angin Kel leh Zawhte hi a rawn keng lut nge a pute hian an chah tih erawh kan hre thei chiah lo.

Kum 1894, October ni 10-ah khan Pu Buanga hian a chhinchhiah dan chuan ram hnuaiah Zawhte note pahnih an hmuh thu te, ina khawi atana lak an tum thu leh an man theih loh thu te a ziak. Chutiang chu a ni a, Pu Buanga ten kum 1894, Februaty ni 14-a Zawhte an lakluh hi Mizorama zawhte khawi ngam sa, inchhunga lakluh hmasak ber ni awma kan hriat avangin kan han ziak a ni.

Zawhte hi tuan leh mang ata ransa ni lovin ramsa a ni a. Mi thiamte sawi dan chuan Isua pian hma kum 7500 lamah daih tawh khan Near East an ti ramah khuan Zawhte hi an lo khawi ngam hmasa ber a ni. Near East tia kan sawi hi ram pakhat sawina a ni lo va, khawvela mihring awm ten mumal taka khua an dinna hmasa sawina a ni a. Chu hmun chu Near East an ti a, Iraq leh Turkey te, Iran, Egypt, Israel leh Jordan te, Lebanon leh Syria awmna lai khu a ni. Tun laia Middle East kan tih hian a chhung khung ta a ni ber mai. Sap-ho khuan, abikin European-ho khuan kum zabi 19-na laiah khan khawvel hi an fang chhuak a, an awmna aṭanga ‘Khawchhak’ an tih chu an ṭhensawm a, Far East an tih chu Japan leh China lam hi a ni a. Middle East an tih chu tuna kan sawi mek Near East leh Far East inkara ram te hi an ni. Indopui pahnihna lo chhuak tur a inmun tluk tluk lai khan British sipaite khan ṭan lak dan tur an sawi khan Far East leh Middle East hi sawi hrang lovin Middle East tia a pahniha an hmer kawp tak avangin tun hnu zelah pawh Near East tih ṭawngkam hi a ral ta a, Middle East tih hian a lem zo ta a ni.

Tichuan Near East ramah chuan inchhunga Zawhte khawi an lo ching hmasa ber a, tun laia a ram bik han sawi fak tur hre lo mah ila, keia rin thu chuan Aigupta ram, Egypt an tihah khuan an khawi ngam hmasa ber niawmah ka ngai. Mithiamte chuan BC 3100 lam aṭang kha chuan mihring khawi ngam ransa zingah Zawhte hi inchhungah duat leh duh takin an lo enkawl ṭan tawh niin an ziak. Kumin 2021-a Zawhte awm zat an chhut dan chuan maktaduai 220 chuan neitu neiin inchhunga khawi an ni a, khawlai vak mai mai, neitu nei lo hi maktaduai 480 vel awmin an hria a nih chu!