Sulhnu 43 ; Lushai Clerk hmasa ber Pu Suaka

Mi hmasa ber berte hi mi ropui hmasa ber ber an ni kher lo. Suaka erawh hi chu mi hmasa a nih angin hmasak berna a nei nual a, Mizote tan a hlutna hi kan sawi chhuak thiam zo lo’ng tih a hlauhawm zawk a ni. Pathianin Mizote tana a bel ruat a ni ngei ang tih hi kan ring tlat a, sawi chhuah kan tum dawn a ni.

Kan sawi tawh ang khan Suaka hi Vai ṭawng thiam hmasa zinga mi a ni a, Mizo lalte leh Sapho inbiaknaah ṭawnglettu a lo ni tawh a, a u Thangphunga nen. Kum 1890 hnu deuhah khan. Ṭawnglettu hmasa ber chu a ni hauh lo, kum 1871-72 lai vailian hmasa kan tihah khan ṭawnglettu chu an lo awm daih tawh a. Chung hun laia ṭawnglettu kan hriat chian chu Rothangpuia Lungsen lal, British sipaiho lo puitu kha a ni a. Chittagong police hotu Mohammed Azim-a nen Sailamah Bengkhuaia an va dawr a, Zoluti an va la kir a nih kha. Anni kha Chhim vailian kan tih mai kha an ni a, Hmar lam vailianin ṭawnglettua an hman chu Silchar lama Kukite an ni thung. Kuki kan ti tak nang a, Bengali ho chuan Mizote hi Kuki min ti vek mai.

Suaka hian sawrkar belh nachang hi a hre tlat a, a u Thangphunga erawh kha chuan lal nih ngawt kha a buaipui ber a ni. Kum 1892-ah Suaka chuan Dakpu hna a thawk a, Mizo Dakpu hmaa ber a ni. Changsil leh Aizawl inkarah dak lain a kartawn ṭhin. Dakpu hna thawkin thla thum chhung a ṭang a, ₹ 30 a hlawh chhuak hman. Hetih lai hian Sairangah dak in a la awm lo va, kum 1893 tawpa sak chauh a ni. Changsil kulh chhungah dak in hi a awm ve mai a, Aizawl dak in erawh chu tuna Dakinpui hmunah hian di in a ding tawh, kum 1890 lam aṭang khan.

Suaka chuan dâkpu hna, thla thum a thawh hnuah kum 1893 aṭangin Bawrhsap pisaah Chaprasi hna a thawk ta thung a, thla tin ₹ 10 a hlawh. A hlawh hi ngai tho mah se, pisaa thawh chu a hahdam zawk hle a, khaw kar kawnga dàk tlanpui fo ai chuan. Mizo Chaprasi hmasa ber a ni leh ta a, a u Thangphunga pawh Chaprasi a ni ve tho na a, Suaka hi chu a ni hmasa zawk. Chaprasi hna chu an puten thupek an tih chhuah kha a dawng tur te hnena tlanpui hi a ni ber. Bawrhsap thu chhuahte kha Mizo lal te hnena hlan chhawngtu an nih chu. Lalte hnen kher lovah pawh a ṭul apiangte hnena thu chhuah pek chhawn leh lehlam thu va lak kha an hna chu a ni. Tun lai hian sawrkarah chuan a sap tawngin mail runner an tih hi a ni awm e.

Kum 1894 April ni 1-ah Thangphunga veng leh an in inkarah Pu Buangaten sikul an sa a, atukah sikul an hawng nghal a. Suaka leh Thangphunga chu ziak leh chhiar an zirtîr hmasa ber a, anni pahnih hian Mizo ṭawng an zirtir let thung. April thla chhung hian ziak leh chhiar an thiam hman a, Mizo zinga Ziak leh Chhiar thiam hmasa ber an ni.

Suakan ziak leh chhiar a lo thiam tak avang chuan Bawrhsâp pisaa court thurêlte chu Mizo ṭawngin a lo ziak thei ta a. Sawrkar thuchhuak, Bengali ṭawnga ziah ṭhin chu Mizo ṭawngin a lo ziak ta zel a ni. He lai thu hi a pawimawh khawp mai. Mithiam ziaktu hmasate sawi danin Pu Buanga ten a aw b kha min lo siamsak lo se chu, Mizorama kan sawrkar ṭawng hi Bengali a ni ngei dawn niin an ziak a. Mizoten thopazuana hma kan sawn theih nan pu Buanga te hmangin a aw b hi min lo pe a ni, tiin an ziak hlawm. Dik pawh a dik ngei a ni. Chhuanliana BVT hian kum 2006-a MAL-in A aw b ṭobul min ziahtir ka va chhiar chhuah ṭum khan, “A engah chuan A aw b rawn ti che ni maw, a aw tih mai awm tak” tiin min chhuahchhal nghe nghe a. A dik tih ka hria, a hmain ka lo la hre ngai si lo va, lo hre tawh ni ila, a aw ka ti mai tur kha a ni a. Mahse, tunah zawng a tlai tawh. A aw b ka ti laklawh a, ka ti ta zel mai a ni. Chhiartuten min lo hriatthiam ka ngen e. Kei ve hi zawng, Vanglainia ka thu han ziah ve te hi thu puitling tak tak ka ziak thiam ve lo va, ka titi a, ka phûl ve mai mai a ni tih pawh min hriatsak ka duh em em a ni.

Tichuan, Suaka chuan ziak leh chhiar a lo thiam bel tak hnuah chuan Bawrhsap pisaah chuan ziaktu, clerk hna an thawhtir ta a. October ni 1, 1894-ah chuan Chaprasi aṭangin Lushai Clerk-ah an kaisantîr a, thla tin ₹ 35 a hlawh ta a ni. Hetih laia a hlawh hi a tam hle mai a, heti zat hlawh thei Mizo an la awm ngai lo. “Sawrkâr thurêlte chu Bengali ṭawnga ziah ni ṭhin kha Mizo ṭawngin ka lo ziak thei ta a, kan lawm hle a ni,” tiin Suaka hian a sawi. Lushai Clerk tih hi a hnu zelah chuan Lusei clerk tiin an thlak a ni.

Pu Buangate khan Suaka kaisâng chu an lawmpui em em a, an kutchhuak hlu tak a nih avangin an chhuang em em bawk a ni. Vai officer chu Babu an ti a, Babu Suaka han tih ve mai kha a awm viau a. mahse, Vai leh Mizo babu thliar hran theihna kha an ngaihtuah a. British chuan mi thiam chungchuang chu Sir nihna te an lo pe a, chutiang deuh chu Pu Buanga te rilruah a awm a ni ang. Pu Suaka tiin a zahawmna tihlan nan an phuah ta a. Mizo zîngah Pu kai hmasa ber a ni ta a ni. Tun hma zawng chuan Pu Liana, Pu Kapa, tih ang hi kan pi puten an nei ngai lo. Saia pa, Burkhawni pa tiin an lo inko mai ṭhin a nih kha.

Kan sawi tawh angin kum 1895-ah Thangphunga chu Chaltlang lalah an dah tak avangin leh sawrkarin Thingpui huan tlang chu chhuahsan tura an tih avangin Pu Suaka chuan a u Thangphunga chu a zui ta zel a. Chaltlanga aṭangin kum 1897 tir lamah Rahsite ho khâwm tura sawrkarin a tih avangin Rahsi vêng khaw hotu a ni ta a, tuna Venghlui kan tih takah hian a pem ta a ni.

Rahsi veng aṭangin Rahsi veng thar Thakthing tlangah an pem leh a, Rahsi veng tharah hian a insawn ve nghal mai lo va, ral aṭangin ro a va rel a. Pu Suakan Thakthing tlanga a hote a va fin hun hi kum 1908 tir lam a ni âwm e, tiin kar hmasa khan ka ziak tawh a. Amaherawhchu, Mision Veng kohhran lam hian kum 1907-a kohhran membarte hming an ziahnaah hian ‘Suaka Veng’ tiin mi eng emaw zat an ziah luh avangin Pu Suaka hian kum 1907-ah chuan Thakthing tlang hi a awp tawh niin a ngaih theih a. Chuti lo pawhin Pu Suaka hian Rahsi Veng, Venghlui aṭangin Rahsi Veng thar, Thakthing tlang hi a ral awp avang leh an hotu a nih avangin kum 1906 vel aṭangin Suaka Veng an lo ti a nih a rinawm.