Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 46 Pu Suaka ten Kristian Tlangau an chhuah
Kar hmasa khan Pu Suakan Durtlang khua a din dan kan sawi tawh a, tun ṭum chu Pu Suaka te hovin Kristian Tlangau an chhuah dan kan sawi dawn a ni.
Pu Suaka hian Kristiante awmna tur khua, Durtlang a din kum hi 1908 a ni kan tih tawh a, ṭhenkhat chuan kum 1907 niin an ngai ve bawk a, a khaw dinna tur hi kum 1907-a a lei miau avangin. Amaherawhchu, Durtlang khua a luah ṭan tak chu kum 1908 kum tir a ni. Amah Pu Suaka erawh hi chuan a luah ve nghal mai lo, kum 1908-ah chuan Rahsi Venghlui aṭangin Rahsi Veng thar Thakthing tlangah a la pem ta deuh deuh zawk a ni kan tih tawh kha. Thakthing tlangah hian kum 1911 te kha chuan a la awm a, khaw thar a din bakah veng hnih a neih chu a la kar tawn a ni ber mai. Kan sawi tur Kristian Tlangau an chhuah dawnah pawh a veng pakhat, Thakthing tlangah hian an relho a ni.
Pu Suaka chuan Kristiante awmna tur khua a din zawh chuan ngaihtuahna dang a nei leh a, chu chu Kristian hmasate chawmna tur chanchinbu chhuah a ni. Khatih lai khan Mizo Chanchin Laisuih, kum 1898-a chhuak leh Mizo leh Vai chanchinbu, kum 1902-a chhuak te kha a lo awm tawh a. Khang chanchinbu aṭang khan Kristiante chhiar tur, an thlarau nun chawmna tur chanchinbu chhuah hi a lo rilruk tawh a ni ngei ang. Heng chanchinbu hmasa pahnihte hi a remchan leh kimchang deuhin kan la sawi ang.
Pu Suaka chuan a ngaihtuahna chu a ṭhiante hnenah a sawi a, a ṭhiante chuan an lo phurpui bawk a, tichuan Kristiante chhiar tur chanchinbu chhuah an rel ta a ni. An rêlna hmun hi Thakthing Venga Lianhmingthanga in a ni a, an rel hun tak hi hriat a har hle tawh a, Pu Suaka hian ziaka a dah lo tlat a, mi dangte pawhin an lo chhinchhiah lo a ni ang, hmuh tur a awm kan hre lo. Kum 1911 July-ah emaw chuan a ni ngei ang tih chu a rin theih. La chhuah ngai lo an nih avang leh a bua chhuak tur meuh chuan inbuatsaih a ngaihzia hre rual an ni a, a thu chhuah tur ziah leh lakkhawm nan te leh lehkhapuan chah thlen chhung leh chhut leh phuahkhawm nen, a tlem berah thla thum emaw chu a duh ngei ang. An relna in neitu Lianhmingthanga hi Mizoram Chief Minister hmasa ber Ch. Chhunga nupui Rothangi pa a ni a, Mizo missionary chhuak hmasa pawl a ni.
Tichuan, Pu Suaka leh a ṭhiante chuan chanchinbu chhuah dan tur rel turin inhmuhkhawm zai an rel ta a ni. Lianhmingthanga ina kalkhawmte chu mi 8 an ni a, chungte chu: Chuta kal khawmte chu, R. Dâla te, Zakûnga te, Pu Suaka te, Daia te, Dohnûna te, Thangruaia te, Zotuâwnga leh a thlengtu Lianhmingthanga te an ni a. R. Dâla hi a huaihawttu ber a ni a, an inhmuhkhawm hmain chanchinbu awm dan tur leh a ṭul anga senso turte a lo chhut lawk vek tawh a. Heta an inhmuhkhawmnaa tel ve lo, an pawl zinga tel ve dangte chu Thanga, Kâwlkhûma leh Chawnga te an ni. Anniho hi mi hmingthang tak tak an ni a, an chanchin tlem han sawi diat diat ila.
R. Dâla hi Mizo Ṭhelret Rahsi hmasa ber leh missionary hmasa, Manipur-a kal ta kha a ni a. Pu Suaka chu Mizo Dahrawk babu hmasa ber a ni a, Zakûnga hi sikul hotu hmasa, a hnua dâwrkai ta kha a ni. Daia hi Thakthing tlanga awm, C.I. (Rahsi) hmasa zinga mi a ni a, Dohnuna hi H.K. Bawihchhuaka pa, mi neinung hmasa leh missionary hmasate zinga mi a ni. Thangruaia pawh C.I, a hnua Lungleia Lushai clerk-a awm ta kha a ni. Zotuâwnga hi Bawrhsap pisa babu a ni a, Lianhmingthanga hi R. Dala leh Satlangvala din mission hnuaia Pastor ni ta kha a ni. Thanga hi Mizo Matric hmasa, pisa babu kha a ni a, Chawnga hi Mizo zinga Sikulpui Headmaster hmasa ber kha a ni a, Kâwlkhûma hi Mission Veng, Salvation Army dintu kha a ni.
Chanchinbu chhuah an rel zânah hian hun rei tak chhung sawi hovin an rêl a, zing khawvar dawnah an ṭin thei chauh a ni. Zanlai pelhah chuan pawisa thawh khawm zat tur an sawi a, Pu Suaka leh Dohnuna te, Daia leh Thangruaia te chuan Rs.100 ṭheuh an thawh a, chanchinbu a intodelh hunah an sum thawh chu inrul lêt leh turin an rel a ni. Lianhmingthanga sawi dan chuan sum a awm veleh heng mi 4-te pawisa an hmanpuk hi an rul leh vek a ni.
R. Dâla chu Editor-ah an ruat a, kum 1912 tawp dawn thlengin a ṭang. Sap ramah Dr. Fraser-a dam lo hruaiin a kal a, kum khat emaw a zu cham tak avangin kum 1912 September thla aṭangin Chawngan a thlak a, editor a ni ta a. Secretary chu Zakûnga a ni a, an Treasurer chu Thanga a ni. An pawl hming hi an tarlang lem lo va, Kristian Tlangau chhuahtu pawl an ni mai awm e.
Kristan Tlângau bu chhuak hmasa ber chu kum 1911 October-ah a lo chhuak ta a, copy 350 lai an chhuah a ni. An chhutna khawl chu kum 1908-a Rev. Dr. Peter Fraser-a rawn ken, hand press an tih kha a ni. An chanchinbu chhuah chu Mizorama Pathian thu lam chanchinbu chhuak hmasa ber a ni. A chhuah tirh hian Krista Tlangau an ti phawt a, a kum leh lawkah Kristian Tlangau tiin a bu hming an thlak ta a, kumin 2021 thleng hian chu hming chu a pu ta zel a ni. An chhutna Fraser-a hand press kha chair bân nei tiat vel hi a ni a, lehkhabutê leh thehlêp eng emaw zat an lo chhu tawh a, a hmingah Lushai Christian Press tiin an vuah a. Welsh Mission ta ni lovin, Fraser-a mimal ta a ni. A lema kan hmuh hi hand press chu a ni.
Lushai Christian Press tiin an vuah a, a hnua Loch-an khâwl thar a leisak vânga Loch Printing Press lo ni ta kha a ni a. Bu khat hna 1 man a ni. Kum 1912-ah chuan copy 500 an chhuah. Kum 60 chuang zet chu hming chu a put hnuah kum 1973 aṭangin Synod Press tia thlâk tâk a ni.
Tlângau bu chhuah nân mi 4-in Rs. 100 ṭheuh an hman hawhtîr phal hi ringtharte leh kohhran tâna an inpêkna leh an ṭhahnemngaihzia a tilang chiang hle. Hetih lai hian patling nilêng hlawh chu Siki a ni a, an zînga babu lian ber Pu Suaka hian kum 1907-a Dahrawk a kai hlimin Rs. 60 a hlawh a ni.
Kum 1911 aṭangin a bu man hi Hna 1 a ni a, kum khat lâk man Siki 3 a ni. Hlêp nei, intodelh tûra a man chhiar a nih avângin kum tin an hlêp aṭangin an ba mi pali zînga pakhat chu an rûl zêl thei ang vêl a ni.
R. Dâla hian kum 1912 October-ah Dr. Fraser-a dam lo hruaiin Sâp ramah a kalsan a. London, Liverpool leh Ireland khawpui Dublin te an tlawh. Wales ram te pawh fangin London-ah hian Zolûti an tlawh chhuak a, pasal fanau nei a lo ni tawh a. Kum 1913 November-ah Dâla chu a lo haw leh a, kum 1914 February-ah Manipur ramah missionary-in a chhuahsan leh ta a ni.
Editor ber a kal bo tâk avâng chuan Editor-ah Chawnga a ṭang zui ta a. Hêng hun lai hian missionary-te khân Kristian Tlângau chhuahnaah kut an la thlâk lo, Dr. Fraser-an a khâwl a hmantîr tih mai loh chu. Bawrhsâpin Tlângau bua thu chhuahte chu sawrkâr leh ram pawi khawihte a awm chuan Zosâphluian mawh a phur ang, a han ti chu Zosâphluia chu a meng phâwk nasa hle a ni âwm e. A bua a lo chhuah hma chuan phêk khat pawh a hmu lâwk ngai si lo va.
Sawi tawh angin a tîr aṭangin Kristian Tlângau bu hi Mizo committee chhuah liau liau a ni a. R. Dâla kha Editor ni mah se, Sâptlangvâla kha press lam thiam mi a nih avângin Tlângau bu chhut mawhphurtuah Dr. Fraser-a khân a ruat a, editor hna pawh a khawih teltîr nghâl bawk a ni.
Ti chuan, Mizorama Kristiante chhiar atâna thla kip bu chhuak hmasa ber leh tûn thlenga la chhuak ta zêl hi Pu Suaka teho ṭhahnemngaihna avângin a lo piang ta a ni. Kum 1911-a copy 350 chhuah ṭan kha kum 2008-ah chuan copy 27,500 zet a lo tling ta a, khawvêl puma kohhran thla kip chhuak chanchinbu puitling copy chhut hnem ber a ni hial âwm e.
1. C. Vânlallâwma, Puipate, p. 83.
2. Lloyd, Church, p. 157, 158.
3. Lloyd, Church, p. 157.
Kum 1911 October-ah khân tûna Kristian Tlângau hi Krista Tlângau tia chhuah ṭan a ni a. Dr. Fraser-a lehkha chhutna khâwl te tak te, Hand press-ah chhut a ni a, chu chu Lushai Christian Press tiin an vuah a.
He thla kip chhuak chanchinbu hi missionary-te bul ṭana chhuah a ni lo va, Mizo Kristian hmasa mi 11-ten a sênso tûr pawisa thawhkhâwma an chhuah a ni. Hêng mite zînga a bul tumtu leh an hruaitu chu R. Dâla leh Pu Suaka hi an ni.
R. Dâla hi Thangphunga Vênga mi, Pu Suaka anga Châltlânga Thangphunga zui zêltu a ni a, Chuta ṭangin Mission Vêngah a lût a. A hming pum chu Râlzadâla a ni a, Hmârtudaia fapa a ni. Kum1884-ah Thangkama khuaah a piang. Kum 1903-ah Lower Primary a zir zo.
Kum 1906-ah Tezpur-ah Forestry zir tûrin Kâwlsâpin a tîr a, a lo chhuah hnuah rei vak lo chu ṭhelret Rahsi-ah a ṭang. Kum 1908-a Dr. Fraser-a lo chhuah khân a hna bânsanin ṭawnglettuah a ṭang a, Dâktawr sâp chu a kalna apiangah a zui ta zêl a ni.
Kum 1911-ah Mission Vêng kohhran upa atân thlan a ni a, pianphunga mi vengva sa deuh a nih bâkah lehkha chhiar peih mi a ni.3 Mizo babu lian ber Durtlâng lal Pu Suaka lo Kristian ve ta leh mi thiam R. Dala te chu an inkawp chho va, rual awhna leh ṭhahnemngaihna nên kum 1911-ah khân Kristiante chhiar tûr thla kip bu chhuah an rawt ta a ni.