Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 47 ; Mizoram lehkha chhutna khawl hmasa ber Lushai Christian press
Kar hmasa khan Pu Suaka leh a thawhpui mi 10 ten Kristian Tlangau an chhuah dan kan sawi tawh a, amaherawhchu, a hnua kan thuziak la siam fel tawk loh nen kan zawm palh a, chhiartute ngaihdam ka dil e.
Mizorama lehkha chhutna khawl hmasa ber chu hand press kan tih tawh kha. Khatiang khawlah khan suana siam hawrawp rem khawm kha lehkhapuanah an chhu kai a, kum 1911 October thla chuan Kristian Tlangau, vai phek chhiara phek hnih a rualin a chhu thei a, a lehlam han chhut leh khan a laiah an thlep a, phek li a lo ni chiah a. Chutiang chuan khawl ha kha an ṭhiat a, phek dang rem nan an hmang leh ṭhin a ni.
Hetiang khawl hi kum 1440 lamah daih tawh khan Germany rama Mainz khaw mi, Johannes Guttenberg-an a hmuchhuak a, kum 1455-ah tlar 42 awmna Baibul chhut nan a hmang a, Guttenberg Baibul tiin an vuah a, lehkhapuana Baibul chhut hmasak ber a ni. Khawlha rem khawm hmanga lehkhabu chhut chu a rawn lar zel a, Europe khawmualpuia ram tinah an hmang ta a. Thiamna leh thulehhla lama Piantharna an tih mai, Renaissance, kum zabi 14-na aṭanga 17-na inkara Europe-a nunphunga hmasâwnna nasa tak rawn hringtu pawh he thîr khawlha hi a ni, an ti ṭhin. Kum sangbi hnihnaa thil hmuhchhuah pawimawh ber chu Guttenberg-an khawlha rem theih a hmuchhuak hi a ni, an ti bawk. Khawlhâ chauh ni lovin khawltui ṭha zawk, hriak mawm pawlh hmanga siam chhuaktu pawh Guttenberg-a tho hi a ni a. Tun hma chuan khawltui hi tuiril lam ngawt hmanga siam a ni a, a nghet lo zâwk.
Guttenberg-a hi rangkachak chher thiam tak a ni a, thîr chher a thiamna chu lehkhabu chhutna lamah a hmang ṭangkai ta a ni. Khawlhâ atana thir chi thum, suan, tin leh antimony chawhpawlh hmang hmasatu pawh amah tho hi a ni a; heng thir chi hrang chawhpawlha khawlha siam hi printer’s lead emaw, printer’s metal emaw tiin an sawi ṭhin. Guttenberg Baibul an chhut kum, 1455 khan rawng chi hrang hrang hmangin Guttenberg-a hian lehkhabu chu a chhu thei nghal a ni.
Guttenberg-a hmuchhuah lehkha chhutna khawl chu Europe aṭangin America leh khawvel hmun tinah a lar chhuak ta a, hmasawnna pawh tho pa zuanin a zuang ta duai duai mai a ni.
Kum 1908-ah Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission khan Rev. Dr. Peter Fraser-a an rawn tirh luh khan hand press hi a rawn keng lut a. Amah rawn zuitu Watkin Roberts-a khan a khalh thiam a, Fraser-a bawmtu Mizote kha Watkin Roberts-a hian a zirtir chhawng a, kum a vei chuan lehkhabu thehlêp eng emaw zat an chhuah thei nghal a. Fraser-an dam lo a ente ei leh in tur damdawi a chawh apiangah khan damdawi bura bel tur chi hrang hrang, khawsik damdawi, lu na damdawi, khuh damdawi tih vel kha an bel ṭhin a ni.
Chu hand press chu Lushai Christian Press tiin an vuah a, an lehkhabu chhuah zinga lar ber chu ‘Kraws thu’ tih kha a ni a. Kha lehkhabu thehlêp kha hmun tinah an sem darh a, kawpi 3000 an chhut hnuah pawh an sem daih loh avangin an chhut belh leh a ni. Mizoram pawn Manipur-ah thlengin an sem chhuak a, Senvawn lalin a chhiar thiam loh avangin Welsh missionary-te hnenah a chhiar thiam a chah a, Welsh mission chhuah emaw a ti a ni. Welsh mission chuan an bial chhung a nih loh avang leh American Baptist bial chhung a nih avangin mi an tirh theih loh thu Senvawn lal hi an hrilh a. Chutia Isua chanchin hre chak si, hriattir theih lohva an awm chu R. Dala leh Saptlangvala (Watkin Roberts-a) khan an hriatin Mizo ṭawnga thuziak awm an hmuh theih apiang an lakhawm a, kum 1910 January ni 30-ah Savawma, Taitea leh Vanzika te pathum chu Zosaphluian ṭawngṭaiin a thlah a, nghawngkawlin em pingah an theih tawkin an phur chho ta a ni. Aizawl chhuahsanin Ratu tlangdungah an chho a, February ni 5-ah Senvawn an thleng ta a ni.
Heng mi pathumte hi Mizoram aṭanga missionary tirhchhuah hmasak ber an ni ta a, an chhinchhiah tlak hle. Mizoram lama kan mi hmasate thuziak zawng zawngah R. Dala hi Mizo Missionary hmasa ber angin an ziak hlawm a, Savawma teho kha ‘Krista pasalṭhate’ tiin an phuah a. Manipur lama R. Dala te han din kohhranho ICI, EFCI leh a dangte chuan Saptlangvala hi Manipur chhim lama Missionary lut hmasa berah leh an kohhran dintuah an pawm thung.
Eng pawh ni se, Fraser-a rawn ken luh hand press, Lushai Christian press an tih tak mai chu missionary printing press a lo ni chiah mai, hnial tur a awm lo ve. He press ngeiah hian kohhran chanchinbu hmasa Kristian Tlangau pawh an lo chhu kan tih tawh kha.