Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 48 ; Lushai Christian press kha

Kar hmasa khan Lushai Christian press chungchang tlem leh Printing press bul intanna chu Greman mi Guttenberg-a a nih thu kan sawi tawh a. Tun tumah chuan Lushai Christian press kha kan sawi belh hlek ang.

Lushai tih hrim hrim hi Lusei lam fuh dik lote sawi dan niawmin kan ngai ber a, dik pawh a dik ang. Sapho leh vaiho min koh dan a nih avang khan tun hma lama sipaia tang eng emaw zat khan Lala Mizo tih aiah Lala Lushai tih ang kha kan lo chin dan pakhat a ni a. Lushai Hills, Lushai Brigade, Lushai Expedition leh Lushai tih eng emaw zat a awm. Kum 1954 hnu lamah khan Lushai, Lushai Hills tih kha kan hmang zui lo tial tial a, Mizo, Mizoram tiin kan thlak ta a nih kha.

Kum 1908-a Rev. Dr. Peter Fraser-an lehkha chhutna khawl hand press a rawn ken luh kha Mizoram hmasawnna rahbi thar min chuankai tirtu a ni ngei mai. Kha khawl hmanga Mizo tawng an chhut hmasak ber chu ‘Kraws thu’ a ni tih kan sawi tawh kha. Kha khawl hmang khan damdawi bur chi hrang hrangah a damdawi hming bel tur an chhu bawk tih pawh kan sawi tawh a. Khang hunlai, kum 1909-1911 inkarah khan Fraser-a kha Mizo eng emaw zatin an bel a, chung zinga kan hriat lar ber chu R. Dala kha a ni a. Midang kan hriat chian theihte chu Tebawnga te, Kapnghinga te, Sena te an ni a, Saptlangvala khan he Lushai Christian press an tih mai khawl khalh hi a zirtir hlawm a, khawlha rem leh chhut kha an thiam ta hlawm a ni.

Lushai Christian press tia an koh hi Aijal Kristian press ti pawhin an ko niin J. V. Hluna chuan a sawi, a dik ang tih kan ring. Printing press han tih tham erawh a ni chiah awm lo ve, khawl te tak te pakhat kha a ni mai a, amaherawhchu, press hming han puttir ve mai kha a hun lai han thlirin a awm viau a ni. Printing machine hi Lehkha chhutna khawl kan tih lai hian ‘khawl chhutna’ tia sawi pawh kan awm ve bawk.

Press han tih ngawt pawh hi tun laia mawtawra intar emaw, miin ‘press’ tih inziak an awrh emaw chuan printing press tih lam ngawt a ni lo va, chanchinbu mi, chanchinbu leh chanchin thar khawihtu pawla thawk tihna emaw an ni ta thung. Chanchinbumiten press tih an tar tan dan nia an sawi chu hei hi a ni: Kum zabi 15-na laiah khan Guttenberg-an printing press a lo hmu chhuak tawh kha a ni a, kum zabi 18-na laiah chuan he printing press hmang hian chanchinbu an lo chhuah tan a. Khang hun laia chanchinbuin lirthei a neihahte khan press tiin an lo tar chhuak a, lirthei dangte nena hriat hran awl nan leh an thlen chin apianga miin kawng an lo ken duh nan te pawh a ni awm e. Chu an thil lo chin chu tun thlengin chanchinbu lama thawkte hian an chhunzawm ta zel a ni. Tunah chuan Press kan tih hian mipui chuan chanchinbu kan mitthla nghal tawh a. Chanchinbu chuan chanchin thar lakhawmtu a mamawh a, chu chu chanchinbumi kan tih hi an ni a. Chanchinbumi chuan chanchin thar a ziak a, athu leh milemte a rem khawm a, chutiang a chhutna khawl chu press tia kan koh hi a ni a. Press-a an chhut zawh chuan an sem darh ta a, sem darhna mawtawr-a ‘press’ tia an tar vang mai han hmuh hi a lo awm reng a ni, i ti tawh mai ang.

Kristian press an lo tih chhan erawh hi chu hrilhfiah hranpa a ngai awm lo ve. Kum 1891-ah Missionary lo thleng hmasa ber Rev. William Williams-a khan Aizawl leh a chheh velah Isua chanchin lo tlangaupui tawh mah se, thla khat emaw chauh an cham kha a ni a, Kristiana siam an nei hman lo. Kum thum a vei leh hnuah kum 1894-ah Pu Buanga leh Sap Upa an lo lut ve leh a, anni khan Pathian thu an hril vel zarah Thangphunga venga mi, Taibawnga kha Kristianah an siam a, Mizo zinga Pathian thu awih hmasa ber a ni ta a nih kha. Taibawnga hi a dam lo va, damdawi inah Pu Buanga hian a han tlawh a, chutah chuan a thih hnuah pawh Isua chu a rin zel tur thu Pu Buanga hi a lo hrilh a. Taibawnga rual hian a bula dam lo ve bawk, vung tha lo natna vei pawhin Pathian a rin thu a lo puang ve a, Pu Buanga hian chu chu a ziak chiang hle a ni. Amaherawhchu, Taibawnga bula dam lo hming hi Pu Buanga hian a zawt lo nge a ziak lang lo va, Taibawnga chauh hi Mizo Pathian thu awih hmasa ber kan ti ta zel a ni. Taibawngan Pathian thu awiha Kristian a nih tan ni taka kan pawm tak chu Pu Buanga chhinchhiah behchhan a ni a, kum 1896, March ni 30 a ni. Taibawngan Pu Buanga zawhna chhanga Isua a rin thu a sawi dan tak chu: “Ring e, amah chu ka ngaihtuah fo thin asin, thi mah ila ka ring reng ang”, tiin.

Tichuan kum 1896 atangin Mizoramah Kristian kan lo awm tan ta a, amaherawhchu, kohhran hmasa ber Mizoram Presbyterian lo din khan Pathian thu awih chauh kha Kristian sawifiah nan hian a tling zo an ti lo nge ni ka hre lo va. Kum 1899, June ni 25-a Zosaphluian baptisma a chantir Khuma leh Khara kha Mizo zinga Kristian hmasa berah an pawm ta tlat a ni. Hei hian ngaihtuah a ti thui deuh. Taibawngan Pathian thu a awih hi keia ngaihah chuan kristian a nihna a ni a, baptisma chang hman lo va thi ni mah se, vanram chu a kai ngei ka ring tlat zu nia!

Chutiang chu thil awm dan a ni a, kum 1896 atangin Kristian kan awm tan tih hi ka sawi thiam ve dan chu a ni. Chuvangin Lushai Kristian press tia Fraser-a ten an lehkha chhutna khawl an lo vuah pawh kha thil tih awm tak a ni. Aijal Kristian press tih pawh a inhmeh hle bawk. Kha press kha lehkhabu thehlep leh Kristian Tlangau chhut nan khan an hmang tangkai zel laiin kum 1912-ah a chhe ta hlauh mai a, Kristian Tlangau pawh Silchar leh Shillong-ah an chhuttir ta a. Chutianga mission mamawhna hria chuan America rama nu pakhatin hand press thar a rawn leisak ta hlauh mai a, lehkhabu leh Kristian Tlangau chu Aizawlah an chhu leh thei ta a ni. A khaihlak chhung hi kum khat aia rei deuh a niawm e. Fraser-a khawl chu an hluihlawn ta a, Upa Chalhnuna sawi dan chuan kha khawl chhe hluihlawn kha a thir eng eng emaw kha chu Zosapte sakawr in bulah an dah khawm a, a boral zo ta a ni. Chutih lai chuan Fraser-a khan bawih ban chungchangah bawrhsap Kawlsap nen an inbeih tak chiam avangin Aizawl atangin sawn chhuah ve ve an ni a. Kawlsap chu Manipur-ah Bawrhsap a ni zui a, Fraser-a erawh chu Lakhipur-ah sawn chhuah a ni a, a lehkha chhutna khawl hi a keng chhuak leh ta niin sawi a ni bawk.