Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 49 ; Lushai Christian press aṭangin Loch Printing press

Kar hmasa khan Lushai Christian press ṭangkai dan leh a chhiat tak avanga hand press thar America rama nu pakhatin a rawn leisak chungchang te leh Kristian Tlangau leh lehkhabu dangte chu hand press tharah chuan an chhut chhunzawm zel tak dan te kan sawi tawh kha. Tun tumah chuan Lushai Christian press kha Loch Printing press a lo nih chhoh dan tlem kan sawi dawn a ni.

Lushai Christian press chu Rev. Dr. Peter Fraser-a rawn ken luh hand press kha a ni tih kan sawi tawh a, Fraser-a leh Aizawl Bawrhsap Kawlsap, a hming tak H.W.G. Cole-a kha bawih ban thu-ah an inbei ta vak a, British Parliament thlengin an sawi a, a tawpah chuan bawih chu ban a ni ta a nih kha, kum 1914 lamah chuan. Khatia nasa taka an inbeih tak dan chanchin kha ngaihnawm tak a ni a, hun remchangah sawi kan la tum dawn nia.

Chutia Welsh mi ve ve, Bawrhsap leh Zosap inbei ta chu British sawrkarin an mualphona a nih avangin ṭha a ti lo va, Kawlsap chu Manipur Bawrhsapah ruatin a sawn chhuak a, Welsh mission chu Fraser-a sawn chhuak tura hriattirin Lakhipur-ah sawn chhuah a ni ta bawk a. Fraser-a kal chhuak ta chuan a hand press thar kha a keng chhuak ta zel a, Lakhipur-ah chuan a hmang zui ta a ni. Lakhipur chu Fraser-a thian, Saptlangvala khan R. Dala nena mission pawl an din, Thado Kuki Pioneer Mission (TPKM) hmunpuiah an hman zui tak avangin, Fraser-a hand press chu an hmang ṭangkai ve bawk a. A tirah Manipur-a inbengbel ni mah se, a hnu zelah chuan Lakhipur hi hmunpuiah hmangin an inbengbel ta a ni.

Chutia Lushai Christian press a pem bo tak avang chuan Kristian Tlangau leh lehkhabu dangte pawh chhut chhunzawm theih a ni ta lo va. Durtlang lal Suaka te leh Kristian Tlangau chhuahtute mangan thu kha khatih laia sipai lal ber Loch-a khan a lo hria a, ṭanpui a tum ta a ni. Loch-a hian sipai lal ber ni chungin Bawrhsap awm loh changin vawi sawm pathum lai Bawrhsap ai a lo awh tawh a, mi ngaihah pawh sipai lal leh Bawrhsap ni kawp ta chu lal berah an lo ngai ṭhin kha a awm viau a ni. Mipuiten an mamawhte thlenin an harsatna te pawh a lo sutkiansak fo tawh ṭhin reng a ni.

A hmingpum chu Granville Henry Loch-a a ni a, sipai lal ni chungin chanchinṭha hriltute chu a ngaisangin a lo duat em em a, nasa takin a ṭanpui a, sum leh pai leh tha tam tak a seng a, a thuneih chinah pawh a tih theih awm zawng zawng chu a ti vek ti ila kan uar lo vang chu. Hun dangah Loch-a chanchin pawh hi sawi kan la tum ang.

Kan sawi lai Lushai Christian press chu Aizawl aṭangin Lakhipur-ah a pem tak vanga Suaka leh a ṭhiante mangang chu Loch-a hian a lo hriat chuan Zosaphluia hnenah British Pound 100 lai a pe a, khawl leh khawlhâ ṭhahnem tak leina daih a ni. Pound 100 hi J.M. Lloyd-a sawi dan chuan khatih lai kum 1913-ah India Cheng 1400 hu vel niin a ziak a, a tam hle mai. Fraser-a hand press kha chu Welsh mission ta ni lovin, ama ta a ni a. Kristian Tlangau an chhuah pawhin Welsh mission chhuah a ni lo va, Fraser-an a mimala a chhuah a ni hek lo. Mizo changkang hmasa Suaka teho chhuah a nih thu kan sawi tawh kha.

Chutiang chu a nih laiin Aizawl Bawrhsap te khan Welsh mission chanchinbu emaw an ti a, official-a an chhuah emaw an ti bawk a. Chuvangin Welsh mission hotu ber Zosaphluia chu vaukhanin, “Sawrkar duh loh zawng emaw, a nek zawng emaw in chhuah tur a ni lo. I endik sak hmasa zel tur a ni”, tiin thupek a dawng nghe nghe a ni. Zosaphluia chuan ama chanchin a ziahah khan sawrkar thupek a dawn a manganpui thu leh Kristian Tlangau chhuah chungchanga thuneihna a neih loh thu pawh sawrkar a hriattir thu kan hmu a. Kristian Tlangau chu ṭhianzaho intelkhawm chhuah a nih thu sawrkarin a lo hriat chuan Suaka chu fimkhur turin an hrilh nghe nghe a ni awm e.

Loch-an Cheng 1400 hu lai a pek hmang chuan Zosaphluia chuan khawl thar diai, khatih laia an hman tlanglawn ber leh India rama hmuh theih awlsam chu Calcutta-ah a zu chah ta a. Kum 1914-ah a lo thleng a, Zosaphluian a enkawl ta a ni. Zosaphluia hnenah hian a pawisa pek hmanga khawl an lei chu, tupawhin enkawlin missionary chu inthlak mah se, he khawl hi chu Aizawlah a awm reng tur a ni a, a ṭul apiangah missionin an hmang tur a ni, tiin Loch-a hian a phut niawmin an sawi ṭhin. Loch-an mission kuta awm tur khawl a leisak tak avangin mimal khawla Kristian Tlangau an chhut ṭhin chu mission press-ah an chhu chho ta zel a. Lushai Christian press tia la koh zel a ni na a, Zosaphluia te chuan an khawl thar chu a petu chawimawi nan leh nakin zela a hming a daih loh nan tiin Loch Printing press an ti ta a ni. Chumi awmzia chu kum 1908 aṭanga kum 1913 thlengin Mizorama printing press awm chu Lushai Christian press tiin an ko va, kum 1914 atangin Loch Printing press an ti ta a nih chu.

Loch-a hian a khawl leisak chu Loch Printing press tih hming an puttir tih hi a hre hman lo a, upat pensawna a pensawn tak avangin kum 1914 January ni 25-ah Mizoram a chhuahsan ta a ni. A hnu zelah Mizoram lam mi emaw, Zosapte emawin a khawl leisak hming chawia Loch Printing press tih an vuah chu an lo zu hriattir nge chu kan hre pha tawh lo.

Tichuan kum 1914 aṭangin kum 60 dawn lai Loch Printing press tih hming a put ngar ngar tawh hnuah kum 1973 aṭang khan Synod Press tih hming a lo pu ta a, kumin 2022 thleng hian chu hming thar chu a pu ta zel a ni. Kum 2009 emaw lai khan INTACH pawl hian Loch Printing press tih hming puttir leh turin Synod-ah an thlen a, PRESCOM board-ah ngaihtuah a ni. Mizote tan ṭhahnemngaia khawl lei nana sum tam tak lo thawhtu Scot mi hrâng, Granville Henry Loch-a chu zah hle mah se, Synod Press tih hming a lo pu rei tawh a, thil tam takah Synod Press tih hming kha document leh indawrnaah an lo hman rei tawh avangin, thlak let leh chu duh viau mah se, a remchang a ti ta lo a ni.

Mizote tana Loch-a thilpek ropui tak hi keini tan theihnghilh phal rual a ni tawh lo vang.