Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 50 ; Dahrawk hmasa ber Pu Suaka

Kar hmasa khan Lushai Christian press chu Loch Printing press a lo nih dan leh Synod press tia an thlak leh tâk dan kan sawi tawh a, tun ṭum chu Durtlang lal ni ta, Suaka kha Mizo zinga Dahrawk hmasa ber a nih dan tlem sawi kan tum dawn a ni.

Dahrawk tih hi Mizo ṭawng a ni lo va, vai ṭawng kan tih mizo tâk a ni. Vai ṭawng chuan Daroga an ti a, Urdu ṭawng a ni âwm e. Kum Zabi 15-na laiah khan Mughal Empire kha Babur-an a din a, an khawpui chu Agra khu a ni a. An bial ṭhen, bial hrang hranga roreltu puitu atana an siam police hotu chu Daroga an ti a. Kum zabi 19-na laihawl thlengin Mughal ram hi a ding a, kum 300 chuang deuh India ramah hian an lal a, an lal hun chhunga police hotu langsar tak chu Daroga hi a ni. Police hotu zingah pawh ‘Sal enkawltu hotu ber’ (superintendent of slave) chu Daroga hi a ni.

India ram chu British rorelna hnuaia kan awm hnu khan Mughal-hovin police hotu Daroga an lo tih kha an hmang zui ve a, Mughal-ho hun lai chuan Superintendent tihna emaw a nih laiin British-ho hun lai aṭang khan Inspector an ti ta thung a nih chu. Tuna Sub-Inspector of Police, arsi pahnih bel hi a ni. India ram chu British hnuai aṭanga a indan hnu khan Daroga chu an hmang zui ta meuh lo va, zawi zawiin a hming pawh hi a ral zui ta a ni.

Mizo zingah Police-a ṭang hmasa ber chu Pu Suaka a ni a, police narân a ni mai lo va, Sub-Inspector of Police, Mizovin Dahrawk kan tih kha a kai a, chu chu kum 1907-ah khan a ni. Dahrawk a nih hma hian kum 1894-1906, kum 13 chhung Lushai Clerk hna a thawk. B. Lalthangliana sawi dan chuan Pu Suaka hian Lushai Clerk hna a thawh chhung hian Bawrhsap hnuaia sawrkar din fel te, C.I. bial siam fel te leh khaw hrang hrang lal ramri kham fel a, ramri lehkha pek chhuah hnaah te a pui nasa hle, tiin a ziak.

Pu Suaka hian Lushai Clerk a nih lai khan tuna Venghlui leh Thakthingah hian khawhotu, headman-ah ruat a ni a, Dahrawk a kai hnu khan khaw hotu nihna chu a kalsan ta a ni. Kum 1908-ah Kristian khua Durtlang a din a, rei a awp hmain a Dahrawk hna avangin kum 1912-ah Lungleiah a pem a. A pem hma pawh hian Sairang O.C. hna a chelh a, pem chuang lovin a bial pum kha Thakthing tlang aṭangin a vawng mai a ni awm e. Lushai Clerk hna a thawh chhung khan Bawrhsap 5 emaw lai a hrawn hman a. A. Porteous-a hun laiin sawrkar hna thawk zinga vai ṭawng thiam awm chhun chu Pu Suaka kha a ni a, thubuai, hlabuai an rel fel zawng zawng kha Pu Suaka hian a bawhzui vek a, a buai thei hle a ni. Kawl Sap (H.W.G. Cole) pawh kha hmun hrang hrangah a lo hrawn ve bawk a, Agriculture leh ranvulh lamah te Mizo te ti hmasawntu, Dawrpui siam te pawh rawttu kha niin an sawi. Tarmita (J. Shakespear) hun lai khan lal ramri siam turin an zin chhuak thin a, Bawrhsapin sap ṭawnga a ziah kha Pu Suaka’n pisa-ah Mizo ṭawngin a lo dah chhuak ta ṭhin a ni. Hna a tam avangin zan thleng thlenga thawh chang pawh a ngah hle a ni awm e. Ṭhenṭiauva (G.H. Loch) khan sipai lal ber ni chungin Bawrhsap hna kha a lo chelh ve fo ṭhin thu kan sawi tawh a, Ṭhenṭiauvan Aizawl khawpui a din chhoh lai pawhin Pu Suaka hian a lo pui ṭhin. Thangphunga leh Pu Suaka te lo puitu hmasa kha a ni a, missionary lo lut hmasate pawh duhsak taka lo thawhpuitu kha Ṭhenṭiauva hi a ni.

Sawi tawh angin kum 1912-ah Lunglei-ah a pem a, Lunglei Police O.C. nihna a va chelh ta a ni. Dak inpui thlang lawka police quarters-ah khan an va khawsa ta a. Lunglei a va awm chhunga sawrkar hna lamah chanchin han sawi tam vak tur a awm lo a ni ang. Police hna a la tam lova, bazar enkawlte a hna pakhat a ni.

A ṭhian hlui Missionary pahnih Pu Buanga leh Sap Upa te awmna a lo ni a, Baibul lehlinnaah pawh anmahni lo puitu kha a ni a, an inti ṭha hle. Kohhran lamah pawh Pu Suaka te nupa Lunglei va awm chu an lo lawmin, kohhran pawh an va tiphur thar hle a ni ang. Chim bial inkhawmpuiah te pawh Pu Suaka chu Lunglei aiawhin committee sangah an telh ve zel a. Kristian Tlangau bu chhuak ṭhenkhatah pawh Pu Buanga thusawi an ziakah chuan, “Kan ṭhian ṭha Pu Suaka te an lo phei ve chinah Lunglei lamah harhna te pawh lo thleng ve lehin, Rahsi veng, Pathian thu awih ṭha duh lo berah pawh nasa takin Kristian an lo pun phah ta”, an lo ti nghe nghe an ti. Tuna Rahsi veng biak in hmun pawh hi a ṭhian dang pakhat nen SDO sap hnena an dil hmuh anga sawi a ni.

Pu Suaka nupui Veli pawhin inkhawmpuiah hmeichhe pual inkhawmah te thu an sawitir. Chubakah, Baptist mission lehkhabu hlut tak pakhat Robawm-ah pawh missionary leh kohhran hruaitu mi tlemte thlalakah Dahrawk Pu Suaka te chhung thlalak a tel ve nghe nghe.

Pu Suaka chu Lungleiah Dahrawk hna kum khat emaw chauh a thawh hnuah Tlabungah sawn a ni a, chutah pawh chuan kum khat emaw chauh a va awm a, awm rei lovin 1914-ah sawrkar hna hi a pensawn san ta a ni. Durtlang lal ni chunga hun puma Pathian rawngbawl chu a lungkham ber a ni tawh a, pensawn puitling pawh nghak zo lovin a pensawn ta a ni.

Lungleia Dahrawk hna a va thawh ṭan kum 1912-a Krismas an hmang chu Aizawla Zosapte tih dan la chhawngin ran talhin ruai an ṭheh ve ṭan a. Hei hi ruai an ṭheh ṭanna a ni. Ramthar chanchinbu, Kum 2013 December thla editorial-ah chuan heti hian Mizorama Krismas hman ṭan dan an ziak a: ‘Mizoramah chuan Krismas hi Zosap Missionary - Rev. D.E. Jones (Zosaphluia) te, Rev. Edwin Rowlands (Zosapthara) te leh Mizo kristian hmasa tlêm têin tuna Synod press awmna vêlah hian kum 1903 khân an hmang ṭan a; sava sa te, vawk sa te ruai ṭheh nan an hmangin an sawi. Lunglei lamah chuan Aizawl lam tih danin Dahrawk M. Suaka, Durtlang lal hovin kum 1912-ah khân an hmang ṭan ve chauh a ni. Krismas Carol hi Aizawl Thakthing tlângah kum 1916-ah khân hman ṭan a ni bawk’, tiin.