Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 51 ; Pu Buanga te leh Chawngthuho inkawp dan
Kar hmasa khan Durtlang lal ni ta, Suaka kha Mizo zinga Dahrawk hmasa ber a nih dan tlem kan sawi tawh a, tun ṭum chu Pu Buanga te leh Chawngthuho inkawp ṭan dan tlem kan sawi ang.
Kum 1894-a Pu Buanga leh Sâp Upa te Aizawl lo thlen khan Suakate chu Thingpui huan tlangah an awm tawh a. Sawrkar hna thawkin khatih laia Mizo zinga a changkang ber ber an lo ni tawh a. Pu Buangate kha sipai lal Loch-an a lo mikhual a, coffee te lo lumin a inbualtir a. Chumi hnuah chuan sawrkar mi anga a puih theih loh thu hrilhin, an duhna hmuna inkulh ve mai turin a thlah a. A thlah mawl tawp chu a ni lo, innghah nan sipai lammual, tuna Dawrpui Middle sikul hmun saw a kawhhmuh a, chutah chuan puan in kaihin an riak ta a ni. Chuta ṭangin Loch-a kawhhmuh ang zelin Thingpui huan tlang,Thangphunga Vengah an insawn ta a ni. Thangphunga in awmna chu mual pawng sang laiah a ni a, a awmna veng chu tuna Chief Minister awfis awmna lai saw a ni. Mizo Higher Secondary sikul field awmna saw mual khat a ni a, field atana an laih zawl hma pawhin mual pawng sang lo deuh a ni a. Chutah chuan Pu Buanga te chuan sipai lammual aṭangin an puan in an sawn a, Thangphunga Veng sirah chuan an va inbengbel ta a ni. An inbenbel fel hi kum 1894 February thla tirah a ni.
Pu Suakate unau chu Sapho puitu ṭha an lo nih tawh avangin an hmelhriat ṭha tawh a; chuvangin, anmahni duhsakin Aizawlah Loch-an a ko chhuak a. An thawh thiam awm tawk zawnsakin sawrkar hna a thawhtir a, Bengali-hote nena thawhhona thu-ah lah vai ṭawng thiam an nih avangin harsatna an nei lo.
Pu Buanga leh Sâp Upa te kha Loch-an Thangphunga Venga inbengbel tura thurawn a pek hian chhan ṭha tak a nei a. Loch-a hi missionary-te ngaisang tak a ni a, Aizawla sipai lal a nih hnua lo lut hmasa ber Pu Buangate ṭanpui thei awm a zawnsak a. Mizo ṭawng zirtir thei tur leh Vai ṭawnga an biak theih tur mi a belhtir a ni. Rev. William Williams-a kha chu Loch-a lo luh hmaa Aizawla Isua chanchin rawn hriltu kha a ni a, Bawrhsapte khan an lo uksak lem lo, thla khat emaw chauh a cham a nih kha. Loch-a hi lo awm hman tawh se chu a lo buaipui ngei ang tih pawh a rin theih a ni.
Silchar-a Pu Buangate awm laia Mizo an lo hmuh tawh chu Chawngkhuma hi a ni a, Chawngthu hnam a ni a, Thangphunga leh Pu Suaka lah Chawngthu bawk. Chi khat an nih avangin chhungkhat angin an awm a, Chawngkhuma hi upa ber a nih avangin û chan a chang a ni. Kum 1890 September thlaa Mizo lalten Changsil kulh leh Aizawl kulh an beih chiam khan an la ṭhelh a nih kha. Silchar aṭanga sipai an chah belhten an rawn puih hman avangin Changsil kulh leh Aizawl kulh pawh an hum ṭawng ṭawng a nih kha. Khàng Silchar aṭanga sipai lo lutho puak phur khan a lo kal ve a. Changsila lo awm mek Thangphunga leh Pu Suaka chu a rawn hre ta a, a chipuite an nih avangin chhungkhat angin an awm zui ta a ni. Thangphungan thingpui huan tlanga khua a din hnuah Chawngkhuma hian a va fin a, kum 1895-a Chaltlang lalah Thangphunga awm tak hnuah pawh a zui ve niawma sawi a ni a.
Kan hriat chian theih chinah chuan kum 1894-a Pu Buanga te lo luh khan anmahni pui thei leh ṭawng thua harsatna awm lova an kawm nghal theih, an hmelhriat sa Chawngkhuma hian a lo pui nghal a. Pu Buangate kha Sap ni si, mahni inkuli chawpa Aizawla lo lut an nih avangin Mizote khan an lo ngaisang lo hle a, Sap vakvai an lo ti mai mai a nih kha. Ṭhian kawm tur an nei lo, Mizote khan an pawh ṭha duh lo, mak tih enin an lo en a ni. Tu vak mahin an lo uksak loh avangin an hmelhriat sa, Chawngkhuma hian a nauteho nen Pu Buangate inbengbel tîr kha lo puiin an insak lai pawhin inhlawhfaahte an ṭang a ni. Luseia nen Pu Buanga te an pui zui ta zel a, an ṭul apiang an thawhsak ṭhin.
Kum 1897-ah Zosaphluia a lo thleng ve leh a, Pu Buanga leh Sap Upa khan an lo mikhual a. Kha mi kum tho, October-ah Mission Venga an pem phei khan Zosaphluia hian a zui ve zel a, December-ah Aizawl an chhuahsan a, Zosaphluia kha amahin a awm ta a. Pu Buanga te lo puitu Chawngkhuma chu a chhawm ta zel a ni.
Ti chuan, a hnu zelah pawh Chawngthuho, Thangphunga leh Pu Suaka te chuktuahrema lo buaipuitu chu Chawngkhuma hi a ni a. Maubawk lal Dokhama, Chawngthu bawk kha Pu Buanga te nen an inti ṭha em em bawk a, anni hma pawhin Rev. William Williams-a lo mikhualtu leh a luhkapuia Pathian thu sawi phalsaktu kha a ni. Ani kha kum 1891-ah a ṭhiante nen Aizawl lo chuang chhuakin Mizorama missionary lo lut hmasa ber leh Mizote Isua chanchin min hrilh hmasa bertu a ni a. William-a lo kal lai hian Dokhama hi Maubawkah a la awm lo va, Bungkawn tlang, CID complex-ah sawn a la awm a ni.
Dokhama hi Sap missionary lo hmelhriat hmasa leh an hnathawh dan lo hrethiam hmasa a nih avângin kum 1894-a Pu Buangate lo lut pawh kha a lo chiauau a, a inah hian an tlangnel viau a ni. Dokhama pawh hian Thangphunga, Pu Suaka leh Chawngkhuma teho bakah Sailo lal Khamliana leh mi dangte pawh Pu Buangate hnenah hian a lo hruai tlangnel a. Missionary Sapte hnen aṭang chuan ziah leh chhiar zirin a thiam hmasa pawlah an lo ṭang, tiin P. S. Chawngthu chuan a ziak. Dokhama hi Vai ṭawng thiam, ṭawnglettuah pawh lo ṭang ṭhin, Loch-a nen phei chuan inṭhian an lo ni tawh a. Loch-an Pu Buangate a duhsak tih hriaa anmahni lo puibawm tura a nauteho a lo hruai tlangnel nia P.S. Chawngthu ziah hi a awihawm hle a ni.
Dokhama hian Pu Buangate hnên aṭanga ziah leh chhiar a thiam hnuah Pathian thu awihah a inpe a. Pathian thu sawiin tirhkohah pawh a ṭang a, lal a nih avang leh rorelna lamah a buai tawk avangin tirhkohah chuan a ṭang zui zel ta lo niin P.S. Chawngthu hian a sawi a. Mahse, Tirhkoh hmasa zinga mi Dokhama nen a hriat pawlh a ni awm mang e, ka ti. Maubawk lal Dokhama hi chu Pathian thu hriltu ni lovin lal a ni a, khawthlangah a chhuk a, Hriphawah te a zu lal a, a fapa hmingthang ber pawh Mizo zinga Subedar kai hmasa ber Pakunga kha a ni. Eng pawh ni se, Pu Buanga te chu a lo dawngsawng ṭha hle a ni tih lanna chu, kum 1903-ah chhim lamah Baptist mission tirha an lo chhuah leh pawh khan Dokhama chu an la hre reng a, lehkha thawnin Zoram an chhuah hlima anmahni ṭanpuitu rinawm tak an nih avanga lawmthu te sawiin, roreltu ṭha tak ni tura an duhsaknate an rawn thawn ṭhin a ni.