Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Mizo Forester hmasa ber Dosâtthanga

Kar hmasa khan Pu Buanga te leh Chawngthuho inkawp ṭan dan kan sawi tawh a, tun ṭum chu Pu Suaka nau Dosâtthanga chanchin hi sawi kan tum dawn a ni. Dosâtthanga chanchin kan sawi hmain Pu Suaka te chhungkaw chanchin tlem kan sawi

hmasa ang.

Pu Suaka hming pum hi Suakmichhînga a ni a, kum 1868, February thlaah Lunghret khuaah a lo piang a. A pa Chawnghuliana leh a nu Chawngpuithangi te hi Chawngthu Vânchiau ve ve an ni. C. Vanlallawma ziah dan chuan Chawnghuliana hi Muthi khuaah Sailo lal Liankûnga upa niin a ziak a, chhak leh thlang indo laia lal a ni, a ti. F. Lalsangliana erawh chuan Bualpuiah Suaka nu leh pa chu lal upa niin a ziak thung.

Pu Suaka hian nau hmeichhia pahnih, Chhîngi leh Zovi leh nau mipa, an pang ber Dosâtthanga a nei. Pu Suaka pian lai vel hi râl hlauva pem fo hun lai a ni a, kum 1879 velah khawchhak râl hlauvin Chawnghuliana hian a chhungte chu Lunghret aṭangin Muthiah a pempui a, rei awm lovin Mualvûmah leh N. Bualpuiah an pem leh a. Bualpuia an awm laiin kum 1881-ah Chawnghuliana a thi a, a pa thih lai chuan Suaka chu kum 13 mi a ni.

Bualpuia an awm lai hian Pu Suaka chu tleirawl êk êk tawh a ni a, a nau Dosâtthanga chu naupang kum 7 mi vel a ni a. Vawi khat chu, sava veha khaw daia an awm laiin ṭo a lo haw thut mai a. Dosâtthanga chu a tlan chak ve theih loh avangin an ṭhiante chuan tlansan an duh a, a u Suaka chuan a tlansan duh lo va, a nau zai ngaiin a hawpui ta a ni. Heng hun lai aṭang tawh hian Suaka hian naute enkawl nachang a lo hre viau tawh niin an sawi ṭhin.

Chawnghuliana thih hnuah a nupui Chawngpuithangi chuan Bualpuiah rei tak a fate a awmpui lo. Hmeithai chu a hautak êm avangin Sentlâng lal Kalkhama upa min ber Zapuithanga, Chawngthu Thangchhûng chu paah bêlin kum 1887 velah khan a pempui ta a ni. Chawngthupui tia an va belh Zapuithanga chanchin chu kan sawi viau tawh a, Chaltlang lal ni ta Thangphunga pa a ni, kan tih tawh kha. Pu Suaka te chhung chu Sentlangah hian kum thum emaw chauh an awm hman a, an pa ber Zapuithanga chu lal upa min ber ni mah se, vai do tuma Kalkhama te unau an inbuatsaih mup mup laiin vaiho chu silai nei ṭha, do hneh rual an nia a hriat loh avangin Kalkhama chu vai do lo turin a thlem ngar ngar a, an inhmuh thiam loh phah ta a. Lal chuan a hnawt chhuak a, tlawm zawk ta Zapuithanga chuan a chhungte leh Pu Suaka te chhungkua chu kum 1890 August thlaah Sentlang aṭangin Chângsilah a pempui ta kha a ni a.

Pu Suakaten Chângsil an zu luh lai hian sipai kulh pahnihna an sak mek lai a ni a, Tlawng kam hnaih lo zawk, a sang zawk chu an la sa zo lo a ni. Bengali sumdawngho lah an ṭilh ṭiah zawh tawh avangin an dawrte chu a lo ruak hiau huai a. Chutia manganga anmahni pantu chhangchhe chhungkua chu sipaite hian an lo mikhual a, kulh hmasa zawk chhungah an chentir ve niin a lang. Zapuithanga hi vai ṭawng thiam, lal aiawha Silchar-ah pawh vai lo zu dawr tawh a ni a, sipai hotute leh bawrhsap lam pawhin an lo hmelhriat tawh a nih avangin sipai kulh hi a pan ngam a ni reng a. A beisei angin an lo dawngsawng ngei bawk a ni.

Kan sawi tum Dosatthanga chanchinah lo lut dawn ila. Ani hi 1872-a piang a ni a, Pu Suakate unau zînga a tlum ber a ni. Kum 1890, September thlaa British sipaite Aizawl kulh leh Changsil kulha inbenbel tlut tlut laia Mizo lalten hnawhchhuah tuma an beih laia sipai hliamte enkawltu Bengali sipai daktawr khan puitu atan Dosâtthanga chu Pu Suaka hnenah a dîl a. Hetih lai hian Dosâtthanga chu naupang fel tawh tak, rawlthar ṭan a ni tawh. Daktawr babu-in Silchar lama sipai hliam a hruai thlaknaah pawh Dosâtthanga chu a hruai zel a. He daktawr hi Assam chuanchung Silghat-ah a insawn ta a, Dosâtthanga chu a hruai zel a. Kum 1897 Assam lirnghingpui lo thlen khan Silghat-ah an la awm a. Kum 1898 lama Dacca-a an insawn hnuah Bengali sikulah an luhtir ta a ni.

Kum 1898 lamah khan Pu Suaka chu Lushai Clerk a lo ni tawh bawk a, a nau Vai rama awm pil ta vang vang chu a ngaihven ṭan ta a. Sawrkar hotute hnen aṭangin Daktawr babu awmna a zawt chhuak a, Dacca-ah a awm tih a hriat hnuah lehkha a zu thawn ta a ni. Sawrkar hna thawk a nih tawh dan te, a nau Dosatthanga chu Aizawlah sawrkar hna thawk tura hruai let a duh thu te a zu hrilh a. Bengali daktawr chu fapa nei lo a nih avangin Dosâtthanga chu a fapa ang hialin an lo en tawh a. A fanute hnenah Dosâtthanga chu a ûin a hnena awm ve tawh tura a rawn koh thu a han hrilh chu a fanute chuan an nuṭa ang chiaha an lo en tawh avângin pawi an ti a, a haw dawnah ṭapin an thlah a ni. Dâktawr babu chuan rêlin Silchar thlengin Dosâtthanga chu a rawn thlah a, Silchar-ah chuan Pu Suakan a lo hmuak a. Kum 8 lai inhmu lova awm tawh an ni bawk a, rel chawlh hmuna an han in hmu leh chu an inngai hle a ni ang, an inkuah vawng vawng a ni. Kum 10 dawn lai Vai ramah a lo awm bo tawh avângin Mizo ṭawng a lo thiam tawh mang lo va, Bengali ṭawng hlirin an inbia a ni. Silchar tlang dung kawng an laih tharah lo chhovin Aizawlah an lo lut a, chu chu kum 1899 tir lam kha niin a lang.

Aizawla Dosâtthanga lo chhuah hlim hian kum 24 vel a ni tawh a, a u Suaka bul, Rahsi vengah a khawsa ve a. Bengali ṭawngin ziah leh chhiar a lo thiam tawh avangin a u Suaka hian hna a zawnsak nghal a. Remchang takin dâk inah Vai ṭawng thiam an mamawh a, an la ta nghal a ni. Kum 3 vel a thawh hnuah Mizoram puma C.I. bial an siam kum, 1902-ah khân C.I.-ah ṭangin, Reiek bialah an dah ta a ni.

Bawrhsap Cole-a khan kum 1908 aṭangin Mizoramah ṭhelrêt chin a rawn tichhuak a, R. Dala pawh Tezpur-ah a training-in a tîr nghe nghe a. Kum 1909 velah chuan Dosâtthanga chu ṭhelr>t Rahsi-ah an dah leh ta a ni. Kum 1917 aṭangin Forester-ah kaisantîr a ni a, Mizo zinga Forester hmasa ber a ni ta a ni. Forester aṭanga a chawlh hnuah Durtlangah a u khaw thar din, Mêlriatah buh chhun eiin mual hrang changin a thih thlengin a awm ve ta a ni.

Dosâtthanga chu kum 10 dawn lai Vai rama a thang bo avangin Mizo ṭawng leh ziate a theihnghilh hman a. Pu Suaka nupui Vêli chuan, “Dosâtthanga chuan Mizo ṭawng a theihnghilh vek tawh a, fehnaah te hian eng mah a ti thiam lo. Lêngkhâwm zaite a tui lo va, a lung tilêngtu chu Vai hla a ni. Mizo baite hi tui a ti ve lo va, Mizo zia a hre tawh lo,” a ti.