Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 53 ; Mizo Gazetted Officer hmasa ber Thangluaia
Kar hmasa khan Pu Suaka nau Dosatthanga chanchin tlem kan sawi tawh a, tun ṭum chu Pu Suaka fapa chhuanvawr Thangluaia, Mizo zinga Gazetted officer hmasa ber chanchin tlem kan sawi ang.
Pu Suaka khan kum 26 mi a nihin kum 1894 khan Kristian Tlangau editor hmasa ber R. Dâla farnu, a u Lalbevêli nen an innei a. A nupui man Rs. 70 chu a tlak nghal a, chu chu a hun lai chuan ropui tak a ni. Nupui man a tlak nghal theih chhan hi Changsil leh Aizawl inkara dakpua a ṭan laia a hlawh kha belah khungin huanah a phum a, a nupui man atan a lai chhuak leh a ni. Dakpua thla 3 a ṭan chhung khan Rs. 90 a hlawh chhuak hman a ni. Nupui man tlak thei hi mi dang sawi tur kei chuan ka hre lo. Thil awm zen zen lo a ni a, chuvangin Pu Suaka a nupui Lalbeveli man a tlak nghal thei mak an tihzia an sawi hat hat kha a lo awm viau a ni.
Pu Suaka hian fapa 3 leh fanu 6 a nei a, Kum 1896 January ni 8-ah khan a fa u ber Thangluaia a lo piang a. A pianna hmun hi Zarkawt Thingpui huan tlang, Thangphunga Veng tiin C. Vanlallawma chuan a ziak a. Kum 1895-ah Thangphunga hi Chaltlangah lala an ruat avangin a pem chho tih kan hre chiang a, Pu Suaka hian a zui chho ve ngei a. Chuti a nih chuan Chaltlanga piang ni zawk awm a ni. Amaherawhchu, kum 1895-ah Thangphunga hian Chaltlang zuan mah se, a khuate zawng zawngin an pempui nghal kher lo thei a, Pu Suaka te pawh hian kum 1896-ah an zui chho ve a ni thei bawk.
Thangluaia lehkha zir dan kimchang kan hre lo na a, Kum 1914-ah Shillong aṭangin Matric first division-ah a zo tih kan hria a. Kum 1918-ah Calcutta University aṭangin I.A. chu first division-ah bawk a zo leh a ni. Kum 1920-ah Mizo zinga BA exam hmasa ber a ni a; mahse, harsatna a neih avângin a inziak tling zo ta lo va. Sawrkar hna thawkin Mizo zingah sawrkar hnathawk Gazetted Officer hmasa ber a lo ni ta a ni.
Kum 1923-ah Sapte hna thawkin Silchar-ah a awm ṭan a, a hna hming chu Sub-Deputy Collector (SDC) tih a ni. Khatih lai khan Assam hnuaia awm kan ni a, Arunachal leh Nagaland te pawh a ni a. Hmun hrang hrangah thawkin Gauhati, Kohima, Aizawl, Lunglei leh Tura-ah te a kual a. Mizo hming tiṭhatu leh tizahawmtu a ni a, Mizo hmel timawitu a ni, tiin a chanchin sawitute chuan min hrilh.
Kum 1924-ah khan kum 28 mi a ni tawh a, Lushai clerk hmasa zinga mi Paliana Hauhnar fanu Thankhumi nen an innei a, fapa pakhat leh fanu pakhat an nei hman. Kum 1926-ah khan Garo ram khawpui Tura-ah a awm a, a veivahna velah a hah rimtawng deuh nge ni bawrhsawmnain a tlakbuak a. Daktawrten an enkawl chungin hma a sawn theih loh avangin Shillong-ah an phur ta a. Robert hospital-ah dah a ni a, thla hnih zet an enkawl leh hnuah pawh a ṭha thei ta chuang lo va, Tuberculosis (TB) a ni tih hmuhchhuah a ni a, khatih lai khan a damdawi hi an la hmu chhuak lo a niawm e. Daktawrte beidawn hnuah Aizawlah lak chhoh a ni a, kum 1926 November ni 14 khan a thi ta a ni.
Thangluaia dam lo chu Govt. high sikul tlanga a in sak tharah lakluh a ni a, thla hnih emaw chu Aizawla daktawrten an enkawl hman awm e. A thih chuan Mizo leh Vai chanchinbu editor Makthanga chuan Thangluaia a ui thu a ziak a, “Kan Mizo hnam tan Luaia a lo boral hma hi a pawi em em a ni. A taksa leilungah luang ral ta mah sela; a felna leh ṭhatna leh kan Zo hnam chawisangtu hmasa ber a ni a, a hming chu kan ramah kin ni leh theihnghilh ni a awm thei lo vang,” tiin.
Thangluaia hi ram vei mi tak a ni a, Mizoram hmasawnna tur ngaihtuah reng mi niin an sawi. Aizâwla a thawh chhungin mi pawimawhho a ko khawm a, khawtlang siam ṭhatna lam ngaihtuahtu pawl Zorama tih chu a din a. Chuta membarte chu: Hrawva, B.A.; Zotuâwnga, PWD clerk; Pachhunga, dawrkai; Saikaia, dawrkai; Chhunga, Pharmacist leh Pakunga, sipai hotu te an ni. Inrinni zan apiangin Mizo khawtlang tihhmasawnna tur ngaihtuahin thu chi hrang hrang an khel ṭhin a, an thu relte lo chhinchhiahtu chu Thangluaia a ni. Chung an hnathawh chi hrang hrang chu Kristian Tlangauvah leh Mizo leh Vai chanchinbuah an chhuah ṭhîn. Kristian Tlangauvah chuan kum 1930 chhovah khan mipui zirtir nana an thuziak chu kan hmu.
Thangluaia fapa chu Vety. Deptt. aṭanga Jt. Director-a pension ta, Dr. Zokhuma kha a ni a, ani hi mi thiam tak, thil ch$k mi a ni a, Mizo history hre tak leh ziah peih tak mai, hriat chian loh laite tihchian tuma chhui zêl peih mi a ni. A hnen aṭang khan thil tam tak ka hriat phah nghe nghe a, a awm ta lo hi ka ui ngawt a ni. Thangluaia nau chu Ch. Ngura tia hriat lar tak hi a ni a, a hming tak chu Ngûrtinchhinga a ni a, kum 1944 aṭangin Pu Suakan Durtlâng lal nihna a chelhtir a, lal ban thlengin a lal.
Thangluaia farnu Darrumvungi (Kaii) chuan Shillong-ah kum 1926-ah khan Nurse a zir zo va, a u Thangluaia TB natna vei kha buaipuiin a rawn zui haw a. Amahin a enkawl chawt a, a u thih hnuah TB natna chu a kai ve a, a thihpui ve ta a ni.