Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 55 ; Pu Suaka leh Presbytery Inkhawmpui

Kar hmasa khan Mizorama kohhran ding tirah khan Pu Suaka kha pa chan chang a lo nih dan leh biak ina khuang la luttu hmasa ber a nih dan kan sawi a, tun ṭumah chuan Mizoram Presbyterian kohhran inkhawmpui lian ber, presbytery-a Pu Suaka ṭangkai dan tlem sawi kan tum ang.

Mizoram Presbyterian kohhran hi a tir lamah chuan Welsh Calvi­nistic Methodist tih a ni bawk a, chanchinṭha rawn thlen hmasa bertu Rev. William Williams-a kha Welsh Calvinistic Methodist Foreign Mission (WCMFM) rawn tirh a ni, kum 1891-ah khan. Kum 1950 lai thleng khan Presbyterian kohhran tih leh Welsh Calvinist Methodist kohhran tih hi sawi pawlh reng a la ni.

Pu Suaka hian atirah Pathian thu a awih mai lo va; mah se, Pathian thu a awih hnu chuan a hawi kir leh lo a ni mai lo va, Pathian leh kohhran tan ṭhahnem a ngai em em a. Sawrkarah babu lian a ni a, Zosapte lo thawhpuitu a ni bawk a, Mizote leh sawrkar hriat leh ngaihsan a nih avangin Kristian a nih hnua ram leh hnam tan, kohhran tana a thawh nasatzia hi sawi tur a tam hle.

Pu Suakan Kristiante tana a khaw din, Durtlangah chuan atirah biak in an nei nghal mai lo va, kum hnih hnuah Melsarih tlangah biak in hmasa ber chu an sa a, di in a bang dap a ni awm e. Chu chu kum 1910-ah khan a ni. Biak ina kal pha lote tan Pu Suaka in bulah ṭawngṭaina in an sa bawk a, chhun dar 12-ah dar an vua a, a duh apiang ṭawngṭai turin an kal khawm ṭhin a ni. Kum 9 a lo vei leh chuan an biak in chu a lo hlui ta deuh bawk a, biak in pahnihna an sa leh a, chu chu kum 1919-ah a ni. He biak inah hian khuang an la lût ta bawk a, a hma zawng chuan khuang lovin an zai ṭhin a ni.

Kum 1924-ah khan Durtlang biak in chu sak ṭhat ṭul an ti leh ta a, a hmun atan tun (2022)-a an biak in hmun hi ṭhaa an hriat avangin lal Suakan chu lai hmuna awmte chu a insawntir a. An biak in pathumna chu kum 1925-ah an luah ta ni.

Tun hma zawng chuan Mizoram Presbyterian kohhran hi Khasi Assembly hnuaiah presbytery pakhatin a awm ṭhin a, chu chu kum 1910 aṭangin a ni a. hemi hma hian kohhran chu ding tawh mah se, presbytery inkhawmpui an la nei ngai lo va, Khasi rama inkhawmpui an zu chhim ve ṭhin a ni. Kum 1910 aṭanga kum 1923 thlengin Khasi rama assembly hnuai a presbytery pakhat a ni ve a. Kum 13 chhung presbytery inkhawmpui neia ro an rel hnuah kum 1923, October thlaa presbytery inkhawmpui chuan Mizoram pumah presbytery pakhat chauh awm chu tawk a ti ta lo va, presbytery 3-ah a siam ta a. Chhimchhak bial, Hmar bial leh Khawthlang bial tiin a ṭhen ta a ni. Presbytery hmunpui atan Durtlang, Aizawl leh Dawrpui an hmang a, kum 1924 aṭangin heng presbytery-te hian a hrangin inkhawmpui an nei ṭan a ni. Prebytery hrang hrangin a huhova inkhawmpui an neih, rorelna sang ber chu Assembly an ti a, kum 1925 aṭangin an nei ṭan. Kum 1952 thlengin assembly tiin an an ko zel a, kum 1953 aṭangin Synod tiin inkhawmpui rorelna sang ber chu a hming an thlak ta a ni.

India rama Presbyterian kohhran lo inṭan dan tlem han sawi ta law law ila: Kum 1841-ah Rev. Thomas Jones a te nupa chuan Khasi ram an lo thleng a, Welsh mission rawn tirh an ni a. Chuta ṭang chuan Presbyterian Church of India, PCI tia kan lamtawi tak hi a lo piang a. Khasi ramah chauh ni lo vin, tuna Bangladesh te, Cachar phaiah te leh Assam ram hmun dangah te Welsh mission chu a inzar pharh ta zel a. Mizoramah leh Tripura-ah te, Manipur thlengin an thawk ta a ni. Kum 1813-ah khan Serampore mission, William Carrey-a hote zinga mi khan Khasi ram hi an lo han thleng a, mahse an hlawhtling vak lo va, kum 1838-ah khan an mission chu khar a ni. Welsh mission hian Khasi ram mission chu an tuai thar leh ti pawhin a sawi theih ang chu.

Welsh mission-in PCI an din takah chuan mumal nei zawkin an kal chho ta zel a, kum 1867-ah Khasi rama presbytery hmasa ber a ding a, hei hmang hian inkhawmpui rorel an nei thei ta a ni. Kum 1896-ah presbytery 5 a lo piang ta a, kum 1896 aṭangin chung presbytery-te inkhawmpui rorelna sang ber chu Assembly tiin an ko ta a ni. Kum 1896-ah chuan Sylhet leh Cachar lamah an inzar nghet chho va, Sylhet Cachar Plains Assembly tiin assembly hran siam a ni nghe nghe a. Amaherawhchu, kum 1947-ah India ram chu a lo indang a, India ram ni vek ṭhin kha India leh Pakistan tiin a lo inṭhen hrang ta a. He assembly chhunga a tam zawk chu Pakistan ram lamah a luh tak avangin an assembly pawh chu a zuih ral ta a ni. Kum 1926-ah Presbyterian Church of Assam Synod chu siam a ni a, chu rorelna sang ber chu Assembly tiin kum 1956-ah thlak a ni a. Kum 1968-ah chuan Presbyterian Church in Assam tih chu hming thar, Presbyterian Church in North East India (PCNEI) tia thlak a ni a. Chu hming chu a pu ta ngar ngar a, kum 20 zet a put hnuah kum 1992 khan Presbyterian Church of India (PCI) tiin an thlak leh a, an rorel inkhawmna sang ber pawh chu Assembly tih pawh chu kum 2002 aṭangin General Assembly tiin an thlak ta bawk a ni.

Pu Suaka hi presbytery inkhawm­puiah chanvo an pe hle ṭhin a, presbytery pakhata an la awm lai chin chauha a chanvo neih te hi han sawi ta ila.

Kum 1910 April ni 20-a Mission Venga presbytery inkhawmpui hmasa berah standing committee member 13 nei leh sub-committee-ah Pu Suaka chu member a ni. Hemi kum vek October presbytery chuan Phaisama chungchang an rel a, thu titlutu tur mi 10 an ruat zîngah Pu Suaka a tel. Kum 1914 presbytery inkhawmpui chuan inkhawmpui puipa 12 an thlan chhuah zingah Pu Suaka a tel a, Suaka S.I. tiin an ziak. Hemi kum vek, October ni 1-a presbytery inkhawmpui an neih lehah chuan upa nemnghehte fuihtu atan ruat a ni a, Kraws sipai pual committee member-ah ruat a ni bawk. Kum 1915-a presbytery inkhawmpuiah rin hran nei unau pathum, Kawlkhuma, Vanhlira, Chalchhuna te zilh tûr mi 9 an ruat zingah Pu Suaka a tel. Kawlkhuma hi Mizorama Salvation Army dintu a ni a, kum 1916-ah khan Kawlkhuma leh Chalchhuna hian Salvation Army din tumin Simla an thleng a. Chalchhuna chu Simlaah hian a zu thi a, Kawlkhuma chuan SA officer training a zu nei a, a zir zawh hnuah Chhandamna sipai awfisarin Mizoramah a lo let leh a ni.

Kum 1916 presbytery inkhawmpui chu October ni 5-8 chhungin neih a ni a, khawlaia inkhawm buatsaihtu atan Daia C.I. nen an ruat. Hei hi tun laia mual inkhawm kan tih hi a ni. Kum 1917 presbytery inkhawmpuiin Pastor-te leh Tirhkohte bial fan thu ngaihtuahtu committee member an ruat zingah a tel a, Lungleia presbytery inkhawmpui palai turin Pastor Chhuahkhama nen an ruat bawk. Kum 1918 presbytery inkhawmpuiin presbytery committee member 5 a thlan zingah Pu Suaka chu thlan nawn leh a ni. Kum 1919 June thlaa presbytery inkhawmpuiin evangelist committee, member 10 nei leh sub-committee member nei 4 a siam a, chutah chuan Pu Suaka chu member a ni ve ve. Kum 1919 October -a presbytery inkhawmpuiin Pu Suaka chu presbytery member nghet atan a ruat a, he inkhawmpuiah hian Inrinni chhun Pathian thuhriltu a ni. Hemi ṭum hian Aizawl kohhranin upa 2 an dil chu phalsak a ni a, a thlanpuitu atan Pastor Phâwka nen an ruat. ‘Presbytery membar nghet’ tih hi a upate anga presbytery inkhawmpui apianga palai ni sa, tihna a ni a. Upa Suaka an ti lo na a, upa anga pawm a nih chu. Upa thlanpuitu chu Pastor emaw upa emaw nih a ngaih hi. Kum 1920 presbytery inkhawmpui chuan baptisma certificate siamtu atan member zingah Pu Suaka an ruat a, Aizawl biak inpui thawhlawm, pastor bial tina khawntu mi 2 zel an ruat zingah Aizawl bial khawntu atan Pastor Phâwka nen an ruat. Kum 1921 presbytery inkhawmpui chuan Buaia nupui tlan ko turin Pastor Chhuahkhama nen an ruat bawk.

Pu Suaka hi Zosapte puitu rinawm tak leh thurawn petu a ni a, kohhranin hun bik an neihahte pawh an hman fo ṭhin mi ṭangkai leh zahawm tak a ni. Kum 1937 December ni 3 khan Pu Samuela lo chhuah hlimin a lawmna inkhawmah Pu Suaka hi Chairman a ni. Heng bakah hian bial inkhawmpuiah te, assembly inkhawmpuiah te leh Synod inkhawmpuiah te hotu chan changin a theih tawpin Pathian tan a inhmang ṭhin a ni. Chung zawng zawng chhiar duh tan chuan ka lehkhabu ziah ve, Zoram Varṭianah khan a kim changin a awm.