Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 57 ; Lo nambar pawh hi Pu Suaka chin chhuah a ni

Kar hmasa khan Mizorama typewriter nei hmasa ber chu Pu Suaka a nih thu kan sawi tawh a, tun ṭum chu Mizoram pum nghawng thil a chin chhuah, ‘Lo Nambar pawh’ leh thil dang tlem kan sawi ang.

Pu Suaka hian Durtlang khua a din khan khawtlang nun a ngai pawimawh hle a, ama nunin a zir avangin khawtlang a hneh a, a lal chhung zawngin a khuaah zu in mi leh inngaih ching an awm ngai mang lo a ni. Nula tlangval, mi sawi kai deuhte chu a ko va, a zilh mai ṭhin. Mi, thu buai hla buai neite pawh court-a rel turin a dah mai ngai lo va, anmahni kawmin inremna siampui a tum phawt a, rem theih pawh an lo ni viau zel.

A khua leh tuite hmasawnna kawng awm thei a zawnsak ṭhin. Kum 1930 velah khan sum lak luh a harsa a, patling chak tak inhlawhfain Duli an hlawh thei chauh a ni a. Kum tin leiman pek tur Rs. 2 chu mi tam tak tan phurrit a tling a, kum khat chhungin Rs. 2 khawl thei lo tam tak an awm a, a khaw mite sum hmuhna tur a ngaihtuah ṭhin a. Tlangval lehkha zirte insawi engthawlna ber chu Burma sipaia ṭan a ni a, Assam Police leh Assam Rifles-a lut tur chuan mi pangngai chung lam deuh nih a ngai bawk a. Chung hun harsat laia Pu Suaka thusawi chu hei hi a ni:

Kan rama pawisa lak luh dan tur hi ngun taka ngaihtuah a ngai. Kan rama lui dung, lawng leh mau pùma bungraw tawlh theihna zawng zawngah hian huan kan siam tur a ni ang. Serthlumte hi phaiah hralh a tla hle a; Tin, chhawhchhi, la, hmarcha, mai leh bal te hi Vai ramah a hralh reng theih a. Heng hi uar sauh sauh ila, chung man chu insem rualin, kum khatah in tinin leiman Rs. 2 hi harsa lovin kan pe thei mahna.

Kum 1930 vela hetiang a lo sawi thei hi a ropui hle a ni. Sawrkar lamah Babu lian a lo ni tawh a, Zosapte a lo thawhpui rei tawh a, kohhranah pa chan an chantir rei tawh bawk a, fin pawh a fing hle a ni. Kawr vâr hi a ha deuh reng a, kawr pahnih aia tam a nei ngai lo va, a thar a lei chuan a neih lai chu mi a pe mai ṭhin, an ti. Sum leh pai nei tak ni mah se, a khuate mila thawmhnaw leh thil dang neih tam loh kha ṭha a ti zawk a ni.

Lei man hi Kumpinu sawrkarin kum 1890-a min rawn awp atang khan kum tinin chhungtin Rs. 2 an chawitir a, khua leh tui nih chhinchhiahna a ni, an ti a. Min bum hneh ve ngawt awm mai, kan ngam loh avangin an thu kan awih lo thei si lo va. Leiman chu lal upa leh khawchhiarten an la khawm thin a, lak khawm dawnah Tlangauvin, “Leiman an rawn khawn dawn a, chhungtinin Rs. 2 lo neih ṭheuh tur a ni”, a rawn tih tawh chuan cheng hnih la nei tling lo chuan inhlawhna zawngin khaw dangah te leiman tuakin an feh chhuak nghal thin. Chutiang chu Mizote dinhmun a ni chungin Kumpinu sawrkar khan leiman kha a tuk lui tlat a, tangkaa pe thei lo tak tak chu buh chhung turin a ti a, chhun khawmna tur an siam ṭhin. Tun hnu zelah Bangladesh aṭanga Takam raltlan leh raltlan ni lem lo te Mizoram chhim leh khawthlang lama an lo luh khan leiman hi sawrkarin Rs. 5 a lo phut bik a. Ram dang mi, Mizorama rawn lut an nih avangin an awm chhung chu leiman an chawi tam bik a. Awm hlen lo tura tihna chi khat a ni bawk, kum 1940 lam aṭang khan a ni awm e.

Pu Suaka hian a khuate a ngaihsakzia lanna pakhat an sawi ṭhin chu: Ram hla zawk lo va an neih kum chuan Thawhṭanniah an riak lut vek a. An riak lut tur chu an nupain ṭawngṭaiin an thlah a, Inrinni tlaia an lo haw chu ṭawngṭai bawkin an lo hmuak leh ṭhin, an ti. Taimak leh intodelh hi a vei a, a khuate a fuih ṭha hle a ni ang, tlangval pakhat Râlhlînga chuan khawnvar chhiin buh a la ṭhin, an ti!

A khuaah chuan ran khuah­khirhna dan a siam a, tun hma zawng chuan tu khua mahin ran an khuahkhirh lo. Bawng leh sial, kel leh ui te kha an tlat tlatin an tla a, kawtkai maiah te zun leh ek an cheh mai mai avangin ran ngah deuh in leh a vel chu a rimchhia a ni mai. Zosaphluia khan Mission Veng chu model vengah lo siamin, in sak dan tur te leh in inkar hlat zawng te a lo siam a. Tun hma chuan in inkar hi awm hek lo, an inzawm put mai ṭhin a, a kan leh an vai kan ṭhin a nih kha. 

Chuvangin Zosaphluia khan in inkarah hlam 8 a tla tur a ni, a lo ti a nih awm kha. Ek in neih vek tur tih te leh inkaihhruaina dan fel tak a lo siam a, hriselna leh invawnfaina dan pawh a lo duang fel hle. Pu Suaka pawh hian Zosaphluia khaw enkawl dan chu a entawn a, inrelbawlna dan fel tak a siam thu kan sawi tawh kha. Ran khuahkhirhna dan chu an la tih ngai loh a nih avangin zawm sen vek hleih theih loh hun a awm ṭhin a, chung hunah chuan Pu Suaka chuan hriatthiamna thui tak a neih avangin a khuate pawhin an zah hle ṭhin a ni. Hna thawk thei chin an chhuah bo vek ṭhin avangin Pu Suaka te nupa chuan khawlai an fang a, mi pal âwngte an thawmsak ṭhin.

Loch Sap khan Aizawl hi, ‘Ka Aizawl’ ti khawpin a chei a, a fai leh fai loh te tuktin a en a, khua a fang a. Chei ṭhat ngai leh kawng ulh deuh siam zal te, thing mawi tak tak leh pangpar phun te, tui awmna tur leh hahchawlhna tur hmun te thlengin a siam a. Uluk takin ni tin a fang chhuak ziah a, Pu Suaka pawh hian a pu Loch-a, kawng engkima a entawn tih dan angin Durtlang khawlai hi a nupui nen an fang reng a, pal pin ngai te, kawng hnawk then ngai te leh khawlai hmêl timawi lo apiang te chu ngaimawhin a hovin an tifel nghal zel ṭhin a ni, an ti.

Kum 1921 aṭangin buh thar tam chawimawina a siam a, phur 100 neite chu kum thar lawmnaah phulraw hnânga thil, serṭawk an awrhtir a, mipui hmaah an chawimawi ṭhin. Kum thar lawm ni hian intihhlimna a siam a, a khuate hnenah fuihna thute sawiin infiamna chi hrang hrang neiin an intihlim ṭhin. Chutianga hmasawnna tura inelna ṭha tak a siamsak ṭhin avangin a khuate pawh an phur a, mi aia buh thar tam nih tumna an nei nasa. Lo nei mi vek, an mual bawh a ṭhat leh ṭhat loh changa buh thar tama tam lo an nih avangin ram ṭha lo deuh an chan chuan mi an el thei lo ṭhin a. Chhung rual tak pawhin an aia rual lo zawk, thawk thei lo zawk pawh an tluk lo thei a. 

Chutiang chu a nih avangin Pu Suaka chuan uluk takin a khuate lo neih dan tur a ngaihtuah a, lal leh upaten an thlan bak chu mipui nawlpui an inthik lohna tur leh inkhairual zawka an awm theih nan an ram bawh tur nambar pein an neih tur a pawhtir ta a, chutiang chuan mi tu pawh lungawi takin a siam thei a. Durtlang khaw lo nambar pawh dan chu an khaw ṭhenawm leh khaw dang pawhin an lo hre thuai a, an ching ve ta zel a, Mizoram pumah an hmang zui ta zel a ni. Tun hmain engtin nge lo atana an ram thar bawh kha an thlan emaw, an ruatsak emaw lam chu ka hre thui lo. Pu Suaka kum 1921 aṭanga ‘Lo nambar pawh’ a lo ching chhuak erawh hi chu a fing tih loh rual a ni lo. Mi chhe ber pawhin nambar a pawh fuh chuan a duh lai a thlang thei a, chhungrual tak pawhin a ram ṭha lo lai deuh an pawt thei ta a, an intluktlanna lai hi, ṭhianpa Sangzuala tih dan takah, ‘a democracy’ hle mai.