Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 58 ; Chanchinṭha thlen ni March ni 15 hi

Kar eng emaw zat chu Pu Suaka chanchin kan thlur tawh a, tun ṭum chu kar hnih kal ta, March ni 15-a kan hman liam tak Chanchinṭha thlen ni hi sawi kan tum ang. Tun hma chuan January ni 11 hi Mizoram Prebyterian kohhran chuan Chanchin Ṭha thlen Ni, tiin kohhran tinah an inkhawm ṭhin a, sawrkar leh kohhran awfis pawh an chawl thin. Kum tam tak chutianga an hman hnuah kum 2012 Synod Inkhawmpui chuan Chanchinṭha thlen ni atan March ni 15 hi hman tawh zawk tur a ni e, tiin a rel a, kum 2014 aṭangin a hmang ta a ni. Chutianga kum tam tak a hman tawh a thlak danglam chhan sawifiah kan tum ang.

Mizorama Chanchinṭha rawn hril hmasa ber chu Welsh Missionary Rev. William Williams-a a ni a, a ṭhiante nen kum 1891 March ni 15-ah Kutbul lui chhuah, Tlawng lui kamah Liankunga khua naupangte leh putar hnenah Pathian fakna hlate an sa a, Baibul milemte an pe a ni. Hei hi Mizoten Isua chanchin an dawn hmasakna ber chu a ni. He mi ni hi Mizoram Presbyterian kohhran chuan Chanchinṭha thlen ni tiin a serh ta a ni. Williams-a te chu Aizawlah an lo chho zel a, March ni 20 aṭanga April ni 17 chhung kha an cham a. Maubawk lal Dokhama luhkapui aṭangin Pathian thu a sawi a, chuvangin Maubawk chu Pathian thu sawi dawng hmasa ber khua tih a ni. Chutiang chu thil awm dan a nih avangin Williams-a te lo luh dan tlem han sawi ila.

March ni 1, 1891 Pathianni chu Silchar-ah an cham a, Thawhṭanniah sakawrin Jhalnacherra an pan a. Thingpui huana thawkten an lo dawngsawng ṭha hle a, kum 1871-a Zoluti pa an thahna hmun Alexandrapur-ah zan khat an riak nghe nghe a ni.

March ni 5, Ninga­niah Jhalna­cherra aṭangin Tlawng luiah lawngin an lo chho ta a, a kar leh March ni 11, Nilainiah Tut chhuah, Vaihovin Guturmukh an tih chu an thleng a, telegraph office pawh a awm. Inrinni, March ni 14 chuan Mizo khaw ram pahnih an rawn hmu chho va. March ni 15 chu Pathianni a ni a, chhunah Mizo mipa naupang rual an hmu ta a.

Williams-a sawi ang angin lo tarlang ila:

“Pathianniah Kasinath-an Bengali-in lawngpute hnenah thu a sawi a, chhun lai velah Mizo kan hmu ta a, kan hmuh hmasak ber ṭum a ni a, 8, 9 lai an ni. Mipa naupang kum 10 leh kum 15 inkar vel an ni ang. Kawm an nuam hle a, darkar hnih emaw lai chu hlim takin kan inkawm a, Mizo ṭawng kan hriat ang anga kan han be vel chu an hrethiam a, kan lawm hle a ni. A lan danah chuan ni tinin helai hmunah hian lawngpute hmu turin an lo kal ṭhin a. Balhla leh bal an rawn ken te chu chi leh vaihlovin an thleng ṭhin”. Mizote hian tangka kan neih hma chuan insumdawn tawn nan kan thil neihte kan inthleng ṭhin a. Balhla, bal leh ṭhelret te kan nei a, vai sumdawngte chu Tlawng leh Tuiruang luiah lawngin an lo chho va, chi leh vaihlo an rawn ken nen kan lo inthlengsak ṭhin. Chhim lamah chuan Khawthlangtuipuiah an lo chho va, Tlabungah an rawn sumdawng ṭhin. Kasinath-a hi Assamese a ni a, Williams-a thawhna Khasi rama Shella khuaa inhlawhfa, Kristian a ni.

“...Naupangte chu Pathian lehkhabu milem eng emaw zat kan sem a, an duh khawp mai. Hla eng emaw zat kan sa a, âng phiauvin an ngaihthla a. Zaitir kan tum erawh chu kan hlawhchham der. Lawng pana kan chhuk thlak laiin kan hla sak zînga pakhat thluka an tiri ve rât rât chu kan hre phak, lawngpute chuan nawhalh bawm an pek te chu an hlimpui hle a, an zinga putar pakhat hmui hmul ṭuak tawh pawhin a fate tan a dil ve.

Heng mite hi Liankunga khua Mualvum an ni a, Tlawng kam vei lam mel 5-a hlaa awm, in 500 lai an ni. Williams-a ten an rawn hmuhna hmun hi Kutbul lui chhuah, Tlawng kai a ni a, tunah chuan helai hmunah hian Mizoram Presbyterian kohhranin ṭawngṭaina in sain lungphun mawi tak a siam a, hmun pawimawh takah a chan ta a ni.

“Aijal-a kan cham chhungin an zingah deuh hlir kan awm ṭhin a, buk hrang deuhah an khawsa a ni. Aijal-ah chuan thingtlanga an chenna ṭhin in ang chu an la sa hman lo va, Pathian lehkhabu milemte kan la khâwm a, an ngaina hlein ka hria. ‘Kan fate tan kan hawnsak ang’ an ti ṭheuh va, Pathian thu hrilh ṭalh ṭalh kan tum ṭhin a, ‘Pathian chu a ṭha’ an ti vek a ni. An ṭawng chu a ri a mawiin thluk deuh dalh a ni a, Welsh ṭawng angin Pathian thu sawina pulpit ṭawng a ni ve mawlhin ka ring.

In fate pahnih khat Khasi ramah ka hnenah tir ula, lehkha ka zirtir ang e, ka ti a, ‘Kan lal 3 lung in tangte kha an chanchin kan hre rih si lo va, kan tir ngam hauh lo ve, kan ramah chuan awm la chu i hnenah kan vaiin kan zir ang,’ tiin min chhang a ni. Changsila kan tawhte pawhin chutiang chuan lehkha zir an duh thu min hrilh a ni.

Mizoho chu Khasi-ho aiin an sang zawkin an ruakhau deuh zawk a, Meitei lam anna an nei hlein ka hria. An hmelah Mongolian thlah an ni tih a hriat hle mai. An mit leh beng a var hle a ni....Themthiamna lamah chuan Khasi-hovin an tluk hauh lovin ka hria. An in sakah leh thil dangah te pawh a hriat theih a, mau reng an hmang nasa a, rel tin a daih a ni.

...Puan tah pawh an thiamin an puante chuan mit a la hle a, Meitei an ang leh hle bawk a ni. Khasi-ho ang deuhvin ipte hi an ak deuh vek a... a ṭhen chuan sahmim ipte an ak a, chungte chu kel vun leh sakei vun te a ni deuh ber. Heng thilte leh an fei te, silaite chu entir atan kan hawn thla hlawm a. Chung silaite chu sawrkarin za tam tak an man khâwmsak a, sawrkar hotute phalnain kan hawn thei a. Mizo silaite hi Burma leh hmun dang aṭanga sumdawng ta an leisak a ni. An feite chuan Naga-ho fei chu a tluk lo hle. An êm phurhte chu Jaintia rama an hman ṭhin nen a inang viau bawk.

Aizawla an cham chhungin Mizo zingah deuh hlir kan awm, tia Williams-an a sawi theih chhan hi Maubawk lal Dokhaman a lo mikhual vang a ni ber a, Bawrhsap remruatnain tun laia lammual velah sawn puan in kaihin an khawsa bawk awm e. Mizote chu buk hrang deuhah an khawsa a.. a tih hi khang hun lai khan Mizote khan Sapho chu Aizawl leh Changsil kulha an inbenbel avangin hnawhchhuah tumin an bei vak a, a meizang hlaptu pawh Suakpuilala fate an ni a. An inkah chiam hnuah Sapho chu an hneh si loh avangin ‘lal helho’ tiin an khuate an hrem a. Tukluih kuli kan tih ang khan tihluihnain an khuate chu Aizawlah hna tinreng thawk turin an phut a, sipaiten chawm lovin an khuaten an rawn chawm a. Buk an sa a, tah chuan an khawsa a ni. Kan lal 3 lung in tangte kha an chanchin kan hre rih si lo va, kan tir ngam hauh lo ve, kan ramah chuan awm la chu i hnenah kan vaiin kan zir ang, tia Williams-a hnena an fate phai lama lehkha an zirtir ngam loh chhan an lo sawi khan, Mizo lal 3 lungin tang te kha Suakpuilala fate Lianphunga, Kalkhama leh Thanruma te an ni a.

“Aijal-ah chuan Khasi hnathawk tam tak an awm a, October thla (1890) Vailian ruala kalte an ni nual a, min hmuh chuan an lawm a. Anmahni ṭawng ngeia kan han inbia chu mak an tiin an lawm hle a ni. Pathianni chuan mi 100 emaw zingah Pathian thu kan sawi ṭhin. Meitei te, Naga te leh mi dangte pawh an lo tel ṭhin. M. Khanai chuan Meitei ṭawngin thu a sawi a, keiin Khasi ṭawngin, Aitken-an Sâp ṭawngin a sawi chu Khasi ṭawngin ka letling ṭhin. Lehkha chhiar thei chu pahnih khat lek ni tain ka hria; pakhat chauhvin Bible a nei. Jowai khua aṭanga mi pahnih pathum Kristian nih chak awmin an insawi a, Khanai-a hnenah chuan, ‘Kan khuaa kan haw hunah kohhranah kan tel ve ang,’ an ti a ni.

Mizoramah thla khat aia rei an awm chhung hian Aizawl khawpui siama hnathawk: kawng lai te, in sa te, lung la te leh hna chi hrang hrang thawka awmte hnenah Pathian thu an hril a. Khawpui siam hna an thawh lai hian Williams-a sawi ang hian hnam hrang hrang hnathawkin an awm a. Khasi, Meitei leh Naga a sawi bakah hian Punjabi leh Bengali te pawh an awm. Williams-a leh a ṭhiante hian Isua chanchin sawi chu an tum ber a nih avangin Mizote zingah te leh kan sawi tak hnam hrang hrangte zingah Chanchinṭha an lo hril a. Chawlhni chu hnathawh chawlh ni a nih avangin Pathian thu an sawi ngaithlain mi 100 emaw lai an lo pungkhawm ṭhin a ni. An thusawina hmun hi tuna lammual kan tih lai hi a ni awm e. M. Khanai-a hi Khasi a ni a, Meitei ṭawng thiam a nih avangin Meitei-ho zingah a sawi a ni. Aitken-a tih hi Calcutta-a The Englishman chanchinbu enkawltu Benjamin Aitken a ni a, Williams-a ṭhian ṭha leh Chanchinṭha hril duh mi a ni.

“Aijal aṭangin April ni 17, 1891-ah kan chhuak leh a, a ram leh mihringte kan hre chiang hman ta lo a ni. A tuka Chângsil aṭanga kan chhuah hma chuan Mizote thla kan la ṭeuh mai a, pakhat chauh lo chu mei zu lai vek an ni. Pet reng turin kan ti a, vaibêl zuk tur nei ve lo pakhat chuan a kut zungchal a pet ve ta rawk mai a. ‘I zungchal hmuam suh, Pathian lehkhabu milem ka kentir zawk ang che ka ti a,’ a keng ta a”.

Tichuan kum 1891-a Rev. William Williams-a leh a ṭhiante, Mizorama Chanchinṭha hrila lo kalte chu Benjamin Aitken, M, Khanai leh Kasinath te an ni a. An lo kal dan leh an Chanchinṭha hril dan te kohhranin a lo hriat chian zel takah chuan Mizoram Prebyterian Kohhran Synod Inkhawmpui chuan Chanchinṭha hriltu hmasa berah a pawm a, Mizote hnena Isua chanchin an rawn thlen ni tak March ni 15, 1891 chu Chancinṭha thlen ni, tiin ni pawimawhah a lo siam ta a ni.