Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 60 ; Khawthlangtuipui zawhin Pu Buanga ten Samat chhuah an thleng
Kar hmasa khan Williams-a ten Mizoram an chhuahsan hnu leh Pu Buanga te lo luh hma thu tlem kan sawi tawh a, chhunzawm kan tum ang.
Kum 1891 chhung zawng chu Pu Buanga kha Brahmanbaria leh Tripura lam te, Bengal phai velah New Zealand Baptist mission puiin a che vel a nih kha. Kum tawpah Sap Upain a rawn fin a, an hotupa Dalmas-a thu angin an inkawp ta chawt a, Krismas an hmang zo va, sawmna an dawn angin January 1892-ah Chittagong an pan ta a ni.
Chittagong-a an kal ta hi Dalmas-a tirhna hmun chu ni chiah lo mah se, New Zealand Baptist mission thawhna chhung a ni a, Chittagong-a kal tura sawmna an dawn chu Dalmas-a hian a remti a ni. Chittagong-a kal tura sawmtu hi sawrkar hotute niawma ngai an awm a, kei chuan ka ring chiah lo. Pu Buanga hian an chet vel dan a sawiah hian helai tak hi a sawi chiang lo va, ṭhenkhatin BMS missionary-te sawm niin an sawi a; mahse, kum 1900 hnu lamah Arthington-a pawisa an rochun hmangin BMS missionary-te hi Chittagong-a lut chauh an ni zawk a, chuvangin BMS hi chu an ni thei lo. Ṭhenkhatin C.S. Murray-a, Mizovin Marliana an tih, Pastor Challiana pa kha niin an sawi a. Mahse ani hi hmeichhe lama a chak loh avangin Lunglei Sapte aṭanga sipai hotua an dahhniam tak kha a nih avangin, ani hi chu a nih a rinawm loh deuh. Kum 1867 lamah khan Thangliana kha Chittagong Hill Tracts Bawrhsap a nih laiin American Baptist missionary-te sawm lutin Chandraguna khuaah an lo inbengbel tawh a, sikulte pawh a lo din tawh a. Chuvangin, Pu Buanga te sawmtu hi American missionary-te an nih a rinawm ber awm e.
Chittagong an va thlen chuan sawrkar hotute hnenah awmna an dil a, phaizawl tawp tlangram bulṭhut lai chu an kawhhmuh a. Chutah chuan puan in kaihin eng emaw chen an awm a. Police hotu Marliana hian a lo ngaihsak viau a niawm e, Pu Buangate sahimna ngaihtuahin an inven nan silai pek a tum a. Missionary an nih avangin silai nena zin vel chu remchang an ti lo chung chu an sahim nan ṭul a tih tlat avangin elhbun phir a pe lui a ni.
Chittagong-a an awm lai hian Pu Buangan Mizo ṭawng zirna Thangliana ziak an hmuh thu a sawi a. Heta lehkhabu an hmuh hi The Chittagong Hill Tracts and the Dwellers Therein tih bu kum 1869-a chhuak kha a ni a. He lehkhabuah hian Mizo ṭawng chauh ni lovin Hill Tracts chhunga tlang mi hnam chi hrang hrang ṭawng zirna a awm. He lehkhabu hi Mizo ṭawng zirna bu an hmuh hmasak ber a ni.
Chittagong-a an cham lai hian Bawrhsapin Mizote chanchin lo hrilhin, Isua chanchin rêng an la hriat ngai loh thute leh an hnena thawh chu ṭhaa a rin thu a lo hrilh niin an sawi a. A dik a nih pawhin hetih laia Bawrhsap hi kan hre thei mai lo. Mak ang reng tak mai chu Mirawng Kristian pakhatin Samat chhuahah Mizote chu an hmuh theih tur thu leh a kal dan a lo hrilh a. Mizote chu Samat dawr hmunah chuan an lo kal ṭhin thu leh chutah chuan Mizo ṭawngte pawh an zir theih tur thu te, dawrkai an awm avangin ei tur pawh harsatna a awm loh tur thu a lo hrilh niin an ziak bawk. A mak kan tih lai ber chu Mirawng Kristian an lo awm tawh thu hi a ni a, a lo berah pawh Mizoram aiin kum thum velin Chanchinṭha an lo dawng hmasa tihna a ni a, American Baptist pawl emaw, New Zealand Baptist pawl emaw hnen aṭangin an dawng tihna a ni ang.
Mirawng Kristian hrilh chu dikah ngaiin phur takin an insiam a, thawmhnaw leh ei tur pawh keng mumal lovin Chittagong aṭangin lawngin Khawthlang tuipui an zawh chho va, mel 49-a hla Rangamati khua an thleng a. Rangamati hi Chittagong Hill Tracts hmunpui atan kum 1868 lamah khan Bawrhsap Thangliana khan a siam kha a ni a, a hma chuan Kassalong kha an hmunpui a ni ṭhin. Rangamati-ah hian khawtual daktawr pakhatin Mizote chanchin a lo hrilh a. Mizo ṭawng zirna bu kum 1884-a Medical officer, Brojo Nath Shaha ziah Grammar of the Lushai Language tih chu a lo pe nghe nghe a ni. Hei hi Mizo ṭawng zirna bu an hmuh hmasak ber dawttu a ni a, hei hi chu an ṭangkaipui hle a ni. He lehkhabu hi a hnu zelah Pu Buangate hian Mizo hawrawp duan chhuah nan an hmang ṭangkai hle a ni.
Rangamati-ah chuan an cham rei lo va, Khawthlang tuipui chu zawh chho zelin Mizovin Samat dawr an tih chu an pan a. Mizoramah indo thuthang a la awm reng avangin Chittagong-a sawrkar hotute chuan an sahimna ngaihtuahin thlen an phal chin ramri depa sipai duty post hla ber, Chittagong aṭanga mel 80-a hla Kasalong chu an thleng ta a. Kasalong chhakah hian lawng thlen theih hla ber, Bawrkawlh a awm a, duty post erawh a ni lo. Kasalong an thlen hun hi khang hun laia lawnga an zin dan aṭanga chhutin kum 1892 February thla tir emaw, January thla tawp lam emaw ni ang.
Kasalong-ah hian sawrkar mi pawimawh zin veivakte thlen nana sawrkarin a sak bangla chu luah lohvin a awm a, chutah chuan an innghat ta a ni. Chittagong Hill Tracts-a Thangliana Bawrhsap a nih tirh chuan Kasalong hi sipai duty post mai a la ni a, khuaah siamin thingtlang khaw te deuh, dawr eng emaw zat neiin a din a. Mizo leh Bengali sumdawngte an indawr tawn ṭhin. Mizoten vaihlo leh khawihnun te, saingho leh ṭhelret te an rawn keng a, chi leh thil dangte an hawn ve thung a, pawisa hmang lovin a takin an inthleng ṭhîn. Kasalong khua hi Mizoten Samat dawr an ti a, Samat chhuah an ti bawk.
Hei tak hi Mirawng Kristianin Pu Buanga te kal tura a kawhhmuh chu a ni. “Samat dawrah chuan Mizo an tam a, ei leh in tur pawh a tam” tia a lo hrilh kha Pu Buanga te chuan an rin tak mai avangin ei tur keng lovin an kal ta mai kha a ni a. Mahse, an han thlen chuan dawr pakhat chauh a lo awm a, chu lah chu ei tur zawrhna dawr ni lovin khawnvartui zawrhna a lo ni a, ei tur ngaihtuah chu an hna hmasa a ni nghal a ni. Mirawng Kristianin, “Mizo an awm ṭhin avangin Mizo ṭawng zir a har lo vang” tia a lo hrilh pawh chu a lo dik lo va, Mizo tumah an hmu lo. Tun hmaa Thangliana hun lai, kum 1873 thleng kha chuan Mizote hian tlangnel takin Kasalong leh Rangamati te, Chittagong thlengin an tlawh fo ṭhin a. Sawrkarin kum tin Chittagong-a intihhlimna a siamah pawh Mizo lalhote an lo zu tel ṭhin a. Amaherawhchu, Mizote ṭhian ṭha ber Thangliana a awm tawh lo va; chu bakah, Vailian hnuhnung zawkin kum 1890-a an lo hrut hlimchhawn a nih avangin tu mah an lo chhuk thla ngam tawh rih lo a ni. Tlabung lam aṭanga Samat chhuah zu thleng thla chhun Mizote lah chu an ṭi em em mai a, Sap hmel an hmuh pawhin an pawh ngam lo va, an hel mai ṭhin a ni.
Heti chin hi ni leh se la, kar leh lamah chhunzawm kan tum dawn nia.