Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 62 ; Calcutta leh Darjeeling-ah Sap Upa dam lo a inenkawl

Kar hmasa khan Pu Buanga leh Sap Upa te Samat chhuaha an cham lai kan sawi a, tun ṭumah chuan Sap Upa dam lo an inenkawl leh rih dan tlem sawi kan tum ang.

Kan sawi tak ang khan Samat chhuahah hian Mizote khawsak dan leh an ṭawngte zir theih inbeiseiin Pu Buanga te kha an kal a nih kha. An beisei ang reng a lo ni si lo va, Mizote an hmu thei lo mai pawh ni lovin chaw ei tur an nei lo va, rilṭamin an thi lo chauh a ni. Chutiang dinhmuna an din lai chuan sikserh leh kawṭhalovin a tlakbuak a, fur khua a lo thleng zui a, an dam lo chu an buai ta hle mai a ni. Sap Upa phei chu a dam lo zual a, an damdawi kente chu han ei bawk mah se, daktawr awm ta lo chu inenkawl zui ngaihna an hre lo va. Rangmati-ah an let leh a, Chittagong-ah an chhuk zel a. Chittagong-ah chuan inenkawl an tum a ni a, mahse, damdawi in leh daktawrte chu an ring zo lo nge ni kan hre pha lo, meilawngin Calcutta an pan ta zel a ni.

Heng hun laia meilawngte hi lungalhthei hmanga tui chhuanso huin a tih kal an ni a, a meikhuchhuahah hian mei khu a chhuak nguah nguah ṭhin. A kal dawna lawng tut ri pawh mel tam tak aṭangin a hriat theih an ti. Meilawnga zin chuan Chittagong aṭanga Calcutta hi nautical mile 360 a ni an ti a, mel khat aiin nautical mile hi a sei hret a, mel kan tih hi a hming dik tak chu statute mile a lo ni. Pu Buanga te meilawnga an zin thla kha ni thum emaw hnuah Calcutta an thleng a ni awm e.

Calcutta-ah hian damdawi inah lutin daktawr enkawlna hnuaiah an cham ta reng a. Pu Buangan “Sap Upa natna hian thla 6 zet a awh a, a nat chhung hun tam zawk hi Calcutta-ah kan hmang,” a ti a. Hetih laia Calcutta-a damdawi in ṭha ber chu Calcutta Medical College a ni a, India ram mai ni lo, Asia khawmualpuia medical college hmasa ber niin Wikipedia chuan a sawi. Kum 1835 January ni 28 khan Lord William Bentinck-a din a ni. He damdawi inah hian Sap Upa kha an enkawl em kan hre lo na a, an inenkawlna hmunah ngai ila a sual lo’ng e.

Kum 1892 October thla vel thleng chuan Calcutta-ah hian daktawr enkawlna hnuaiah an hahchawl a, hun awl an neih chu Mizo ṭawng zir nan an hmang a ni. Mizo ṭawng zirna bu hi a hming chuan bu hnih an nei tawh a, an hmuh hmasak zawk Thanglianan Chittagong Hill Tracts chhunga hnam chi hrang hrang chanchin leh an ṭawng inang a ziahna bu, Chittagong Hill Tracts and the Dwellers Therein tih kha a ni a, kum 1869-a chhuah a ni. Mizo ṭawng zir nan a ṭangkai thawkhat na a, Pu Buanga ten Mizo ṭawng zirna bu an hmuh pahnihna, Grammar of The Lushai Language tih nena khaikhin chuan a thuhmahruai ang lek a ni. Grammar bu an hmuh hi chu Bengali daktawr Brojonath Shaha ziah kha a ni a, kum 1883-a chhuah a nih kha. He lehkhabu hi Pu Buanga ten Mizo hawrawp a aw b min siamsak hma kum 10 lama mi kha a ni a, a aw b siam nan pawh an hmang ṭangkai hle a ni. Kum 2006 khan MAL-in seminar a buatsaihah A aw b ṭobul tih min ziahtir kha kan zirho va, chutah chuan Chhuanliana BVT hian, “Engah nge a aw b i tih? Mizovin kan sawi dan chu a aw, tih mai a nih vei nen”, tiin min hau a. Chutaṭang chuan ka hre ve ta reng a, mah se, tun lai mi chuan a aw b tih hi kan lo hriat bel sa a nih avangin a aw b tiin ka hmang ta zel a ni. Sap Upa dam loh chhung chu a rei avangin Pathianin Pu Buangate Mizo hnena Chanchinṭha hril tura an rilru an sawhngheh nan a hmang pawh a ni ang, Pu Buanga hian Mizo ṭawng chu uluk taka zir nan a hmang a ni. Sap Upa enkawltu daktawr chuan ram luma awm a ngeih lo a ni, tiin Sap rama haw leh turin a ti a. Sap Upa chuan, “Pathian mi tirh niin ka inhria a, ama thu thu a ni, Sap ramah zawng ka haw lo vang,” a ti tlat a. Daktawr chuan an tumruhzia a hmuhin Sap Upa chu zin tura a taksa a chak deuh hnuah hmun hrisel zawk Darjeeling-ah hahchawl turin a tir ta a ni.

Darjeeling hi India rama hill station hrisel leh mawi, Sap leh Vai milianten nipui khaw lum tlan sana an hahchawlhna hmun a ni a, Queen of the hills tih hming an puttir. Tun hma chuan Sikkim ram huam chhunga mi a ni ṭhin a, tuan leh mang ata Lepchas an tih hnam awmna a ni. Kum 1700 lam thleng khan chutiang chuan an awm a, kum 1706 lamah khan Bhutan-ho nen an indonaah an neihsak a ni awm e. Chumi hnuah Gurkha-hovin an neihsak leh a, Gurkha-ho ram zauh duh luatin British ram an zu nek ta a, kum 1816 lamah khan British-ho chu an hneh loh avangin sa ui an tanpui a, Darjeeling hi British kutah an hlan ta a ni. Hill station mawi taka an siam ṭan hun erawh hi chu kum 1835 kha a ni.

Darjeeling hi tlang sang, zo vah mai a ni a, ft. 6700 dawn a ni a, Phawngpui leh Lengteng tlang ai chuan a hniam deuh a. Mizorama tlang chu ni se, a sang ber pathumna a ni dawn a nih chu. Hmun zo tak mai a nih avang chuan damdawia an inenkawlna an dampui lam ai mahin, a hmun hriselna chu an dampui a ni ber zawk awm e. Hetah hian Sap Upa chu chawlhkar ruk lai chawl hahdam leh damdawia inenkawlin an awm a. An chawlh chhung pawh hian Pu Buanga te chuan Mizo ṭawng zir mawlh mai chu an hna ber a ni.

Sapho hi an fel riauna pakhat chu an mi leh sa an induhsak thiam em em mai hi a ni. Sawrkar mi an ni emaw, kawmpania thawk an ni emaw, missionary emaw pawh ni se, mamawh an neih te, venhim an ngaih te hian an inngaihsak em em a. Pu Buanga leh Sap Upa pawh hi missionary naran ve mai an ni a, kohhran emaw missionary pawl hlun leh lian tirh pawh an ni lo, mahse mingo, British khua leh tui an nih avangin an dam lo pawh an tuamhlawm ṭha em em a ni. Chittagong-ah te, Calcutta-ah leh Darjeeling-a an inenkawl dam chhung hian khual ṭha thlenin an thleng a ni ber mai.

Chawlhkar ruk lai an awm hahdam hnu chuan kum 1892 November thla tawpah Darjeeling aṭangin relin Brahmanbaria an pan a, an hotu Dalmas-a hnen an kir leh ta a ni. Brahmanaria hi khawpui lian tak chu a ni lo. Sylhet te, Chittagong leh Dacca te chu an ropui hle zawk a, Mahse, Baptist mission pawl leh Arthington-a mission pawlte hian Chanchinṭha hril nan hmunpuiah kum tam tak chhung an hman avangin a pawimawh ve tlat a ni.

Kar leh lamah Brahmanbaria leh Silchar lama Pu Buanga te khawsak zel dan sawi kan tum ang.