Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 64 ; Pu Buanga te thlen laia Silchar dinhmun
Kar hmasa khan Pu Buanga leh Sap Upain Brahmanbaria aṭanga Silchar an pan thu kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Silchara an thlen hlim lai vel sawi kan tum ang.
Kum 1893 January thla tir tea an phei hlimah hian Welsh mission-in Silchar-ah field thar an lo hawng zo chiah a, a hawngtute chu Sylhet-a Welsh missionary Rev. T. J. Jones-a te, Miss Elizabeth Williams-i leh Miss Laura Evans-i te an ni. Kum 1892 May thla khan mission field hawng tur hian Sylhet aṭangin an phei a, an lo indin fel hlim chauh a la ni. Khasi ramah leh Bengal phai, Sylhet lamah kum 50 emaw lai an mission field lo kalpui tawh hnuah Assam lam hawia Silchar-a field thar an hawnna hmun hi tun hnu zela Presbyterian Church of India (PCI) kohhran hian an chhawm a. Hmun hma pawh an lo thlang ṭha a, PCI enkawl ni bawk mahse, a taka thawktu leh enkawltu, pawisa seng tam ber chu Mizoram Presbyterian kohhran hi a ni zui ta zel a ni. Chu hmun chu Silchar mission compound kan tih tak khu a ni a, tunah hian sak ṭhat mek a ni.
Assam-ah hian Welsh mission hi kum 60 chuang an thawk a, an thawhna hmun lai hi Barak valley an tih hi a ni ber a. Barak phai an tih hian a huam chin chu Assam ram chhunga district pathum, Cachar, Karimganj leh Hailakandi te hi a ni a. He phaiah hian Baptist te, Catholic te, Salvation Army te, Anglican te, Seven Day Adventist leh Presbyterian te leh adt. an lut tawh a. Chung kohhran pawl hrang hrang zingah chuan Welsh Presbyterian missionary-te chu lut hmasa ber an ni a. Mizoram Synod website-in a tarlan dan chuan Kum 1851-ah khan Welsh Missionary William Pryse-a India ramah lo lutin Manipur-a luh a tum a. Jiribam thlengin a chhoh hnuah a tum angin thil a kal remchang thei lo va, Silchar-ah a let leh ta a. Silchar-ah chuan inbengbelin mission hna a thawk ta a, kum 1856-ah sikul a hawng a, kum 7 hnuah high sikulah kai chhovin naupang 150 lai a nei niin a ziak.
Synod website-in a sawi zelnaah chuan William Pryse-a chuan ṭhahnemngai takin thawk mah se, Sylhet lama Welsh missionary an indaih loh avangin tuma ṭanpuina a dawng lo. Chubakah Pryse-a hi Welsh Mission tirh a ni lo va, chuvang chuan kum 1867-a Welsh Presbyterian kohhran inkhawmpui lian LiandLeos khuaa neihah chuan Pryse-a rawngbawlna chu an ti tawp ta niin an ziak a. khaw hming hi ziah sual palh a ni a, Llanidloes khua tih zawk tur a ni a, an missionary ni si lo rawngbawlna an tih tawp sak theih dan hi kei chuan ka hre thiam lo.
Pryse-a rawngbawlna an tihtawp sak hnu chuan Welsh mission chuan Barak phaituala rawngbawlna chu ṭan thar tumin kum 1885-a an inkhawmpuiah chuan an mission field atan an pawm ta a. Missionary tirh mai tur an hmu loh avangin kum 8 hnuah chauh kan sawi tak, Sylhet-a missionary thawk mek lai Rev. Dr. T.J. Jones-a leh nula pahnih Laura Evans-i leh Elizabeth Williams-i te chu Silchar-ah hian an tir ta a ni. Heng missionary pathumte hian Baibul thu lehkha thehlep tê tea chhuah chu semin bul an ṭan a, ringtu an nei chho ta a ni. An ringtu hmuh hmasak ber chu mak tak maiin Hindu hnam ṭha leh zahawm Ganga Pasad Upadhyaya a ni a, kum 1895 July ni 26-ah Rev. T.J. Jones-a kutah Baptisma a chang. Kristian a lo nih hnuah a hming a thlak a, Prem Ranjan Upadhyaya a inti ta a ni. Silchar-a veng pakhat Premtola hi he Silchar Kristian hmasa ber hming chawia phuah hi niin an sawi. Kum 1893-ah Karimganj-ah mission hmun pahnihna an din leh a, Dr. Helen Rowlands-i chu dahin Dipti Nibash an tih, mi rethei leh hmeithaite dam lote enkawlin bul a ṭan a. Kum 1896-ah Raj Kumar Sharma chu Karimganj lamah ringtu hmasa ber a ni a, tun thlengin Karimganj-ah hian Presbyterian mission chu khaihlak awm lovin a la kal ta zel a ni.
Chutianga Welsh missionary ten rawngbawlna an lo ṭan hlim têah chuan kum 1893 January-ah Pu Buanga te chu Silchar an va lut a. An ṭhian duna an luh hlim hian Silchar khaw t^wpah bûk an sa a, Mizoram aṭanga Silchar-a lo lût leh chhuakte an lo hmuh ngei theih nan khaw hmâwr tawpa awm hi an thlang a ni. Mizo ṭawng an thiam ang anga Mizo lo kal te chu biak an châk em em ṭhin a, zaizir leh an thiam ang angin an ina leng turin an lo thlem ṭhin a. Mizote erawh chuan Sap an nih avangin an hlau a, an in zawn an lo thlen chuan an hmu ang tih hlauvin an kûn tlat ṭhin, tiin Pu Buanga hian a ziak.
Pu Buanga te Silchar an luh hlim hian Sap ram aṭanga Pu Buanga chhuahpui, Arthington-a missionary tirh tho William Pettigrew-a pawh Manipur-a luh tumin a lo la awm a. An hotu Dalmas-an Brahmanbari aṭangin a tirh chho va, Manipur chu Mizoram ang thova ram buai a la nih avangin Silchar-ah hian a lo la tangkhang a ni. Welsh missionary-te rawngbawlna puiin a lo ṭangkai hle a, Bengali ṭawng leh Meitei ṭawng zirin an zingah hian a lo tlangnel hle tawh a ni. Pu Buanga te luh hlima William Pettigrew-a lo la châm bâng hi Pu Buanga te tan hian a lawmawm hle ang.
Silchar hi tun hma chuan khawpuia hman tham khawpa khaw lian chu a ni awm lo ve, British-ho khan Assam rama thingpui huan siam kha sumdawnna ṭha tak a ni tih hriain Silchar lamah pawh an inzar pharh ta zel a. Kum 1832 khan Captain Thomas Fisher-an Cachar district khawpui atan Silchar hi a din a ni, an ti. Cachar hi tun hma chuan Kachari lal ram a ni a, an khawpui chu Halflong hmar lam Mahur lui kama Maibang hi a ni thin. Kum 1706-ah khan Ahom lalte an ngam loh avangin chhim lamah an lo tlanchhia a, tuna Cachar kan tih takah hian an lo lut ta a ni. Kachari-ho chu tun hnu zelah an aia hnam lian zawkin an chim ral titih a ni ta ber a, Bodo tih leh Dimasa tia kan hriat lar takho hi an ni. Chutih rual chuan kum 1757 lai khan Burma lalin Manipur a bei a, an lal leh mipui tam tak Barak phaiah an tlanchhia a, Cachar-ah an khawsa ta hlawm a. Kum 1765 khan Manipur lal chuan bei let leh mah se, Burma lal chu a hneh ta chuang lo va, a hma kum sawm lama Barak phaia tlanchhiate bakah Manipur aṭang chuan a hlawp hlawpa Cachar-ah chuan an raltlan tak chiam avangin Meiteiho hi hman aṭanga tun thlenga ṭhahnem tak an awm chhan hi a ni. Cachar chu British kuta a awm hnuah Burma lal chu an hneh tak avangin kum 1824 lam aṭang chuan Burmese-ho chuan Manipur leh Cachar chu an chhuahsan fel a, tuna Burma ram huam chhungah hian an inkhung fel ta a. Manipur ram a indin ṭhat leh tak hnuah tam tak chu let bawk mah se, let hlei thei tawh lo an lo tam a ni ang, tun thlengin Jiribam-ah te, Lalkhipur, Pailapool, Sonai, Karimganj leh Hailakandi-ah te Meitei hi ṭhahnem tak an la awm reng a ni.
Kum 2005 khan Mary Winchester Zoluti nu chanchin hi Meitei ṭawnga ziak a awm tih Silchar-a historian Prof. Suhas Chatterjee-a kan kawm ṭumin min hrilh a. Chu lehkhabu chu kum thum emaw ka zawn hnuah Lala Bazar-ah khuan a ziaktu Debo Singh, Subram inti chu kan zu hmu a, a lehkhabu ziah Mira Memsahep chu min pe ta a. A hnen aṭang chuan Zoluti nu chanchin leh Silchar khaw dai ni thin, tuna khaw chhunga awm ta Tarapur khu Zoluti nu Mira-i te awmna ṭhin a nih thu te min hrilh a. Chubakah Cachar district te, Karimganj leh Hailakandi lamah te pawh Meitei an lo la ṭhahnem hle a ni tih kan hriat phah a, an Panchayat-ah pawh membar ṭhahnem tak an awm a ni awm e.
Eng pawh ni se, kan Silchar leh Barak lui kam phaia Meiteiho lo fuan khawm chiam chhan chu kan sawi chiang tawkah ngai ila. Pu Buanga te Silchar awm lai chu kar leh lamah chhunzawm kan tum dawn nia.