Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Kum 1893 January thla chhunga Pu Buanga te thil tih
Kar hmasa khan Pu Buanga te ṭhian dunin Silchar an thlen thu leh Welsh Mission-in an field atana an lo neih hlim lai vel kan ziak tawh a, tun ṭumah chuan kum 1893 January thla chhunga Pu Buanga te Silchar-a an khawsak dan sawi kan tum ang.
Silchar-ah hian kum 1893 January thla tir têa Pu Buanga leh Sap Upa te Brahmanbaria aṭanga an phei thu leh Welsh mission-in Silchar-ah field thar an lo hawn hlim thu kan sawi tawh a. Arthington-a missionary pathum, Pu Buanga, Sap Upa leh William Pettigrew-a te chuan Welsh missionary-te rawngbawlna puiin bul an ṭan a. Bul an ṭan a, kan ti tak na a, William Pettigrew-a hi chuan a hma kum lamah pawh a lo pui tawh a, Welsh mission lo luh hma pawhin kum 1891 aṭangin amahin a lo khawsa tawh a ni. Manipura-a lut turin an hotupa Dalmas-an a tih avangin Silchar-a Meiteiho zingah a khawsa nasa ber a, an nunphung leh ṭawng a lo zir hle tawh a ni.
Pu Buanga ten Silchar an luh ni tak hi amahin a ziah lan loh avangin kan hre thei lo naa, January ni 12-ah chuan Welsh mission puiin Baibul thu chhut bu thehlep an hralh tawh thu a sawi avangin, an luh hlima an inbenbel chhung chu kar khat velah ngaihsak ila, January ni 2 velah an thlen a rinawm hle. A log book-ah Silchar Mela tih thupui hmangin January ni 12-ah chuan heti hian a ziak a: “Chanchinṭha bu leh Kristian lehkhabu 1025 hralh a ni. Nitinin inhmuhkhawmna leh inrawnkhawmna vawi hnih kan nei ṭhin. Lehkhabu 1025 kan hralh chhuah zinga 158 chu intlansiakna hmuna kan hralh a ni”, tiin.
Heng an lehkhabu hralhte hi eng lehkhabu tak ni ang maw? Baibul chang lakchhuah bu thehlep tê te a nih hlawm hmel a, a sema sem lova an hralh hi a mak viau mai. Tun laia Baibul thu kan semte hi chu a thlawna pek vek a ni hlawm a, hralh ralah chuan tu pa mahin an lei duh awm lo ve. Tih dan tlanglawn chu heng laia missionary-te hian tun lai ang thovin an ṭawnga lehlin Baibul thu bu thelêp tê te sem hi a ni ber a. Meitei ṭawng leh Bengali ṭawngin Welsh missionary-te hian an sem a nih a rinawm hle.
Kum 1893 January ni 12-ah tho Pu Buanga chhinchhiah pakhat chu Misuse of Gospels tih thupui hmang hian dawrkai pakhat chuan Baibul bu thelep pali panga a lei chu ganja fun nan a hmang zel a ni tih hi missionary-te hian an hmu chhuak a ni! Ganja hi Mizo ṭawngin kan nei lo a ni awm e, vaihlo anga a hnah ro zuk ruih theih hi a ni a, zaithiam leh lemchanthiamho khawvelah chuan a lar viau. Kan ṭhalai ruih ve hrim hrim duh tam tak pawhin tun thlenga an la chin hi a ni. Heng laiah hian vawk vulhtute hian an in bulah an ching kan hmu fo a, vawk chaw ei ṭha duh lo hi chaw ei tituitu atan an pe ṭhin a, an ruih deuh hnuah chuan chaw an pek apiang kha an hap bawrh bawrh ṭhin a ni, an ti. Sapin marijuana, weed, cannabis tih te an hi sawi dan tlanglawn tak a ni a. Mexican leh Spanish ṭawnga Marihuana an tih hi ṭawng tuallengah marijuana an ti ta a, a lamrik dan chu a hmasa zawk ang tho hi a ni. Manipur hi hman lai ata tawh ganja uar tak ram an lo ni ṭhin a ni awm e, Manipuri an tih tak hi chu ganja ṭha bik, a chak chi, a ni a, a to pawh a to bik hle a ni awm e. Silchar-a dawrkaite pawh hian Pu Buanga te awm lai hian ganja chu dawr aṭangin an hralh mai mai a ni, tun lai anga a ruka zawrh ngai a ni lo.
January ni 23-a Pu Buanga thil chhinchhiah pakhat chu: Manipur thingtlang khuaah Pettigrew-an Meitei hmeichhe naupang hi a dam leh dam loh zawtin a khabeah vuanin a kuai dak a. A hnua kan hriat leh danin, ‘Hmeichhia kha a khawih’ tiin a khawih bawrhbanna silfai turin an inbualtir zu nia! Heng hun laia Manipuri-te hi Hindu kulmut tak an ni a, puithuna atthlak kan tih ang hi an ngah em em a. Kum 1871-a Bengkhuaia khuaten sap naupang an man Zoluti nu kha Meitei nu, Mira-i a ni a, Silchar khaw chhunga Tarapur venga mi a ni. Tun hma chuan Silchar dai a ni ṭhin a, Tanhril leh Durtlang pawh Aizawl khawpui huam chhunga mi a lo ni ta ang hian tunah chuan Tarapur pawh Silchar khaw chhung a ni tawh. Hnam dang laka Meitei-ho duh khirh zia kan ti dawn nge, an zim zia kan ti dawn, chumi tifiah turin Mira-i chanchin han sawi kai lawk ila.
Kum 1850 lam khan Manipur lal Nara Singh-a a thi a, a nau Debendra Singh-a chu a lal ta a. Nara Singh-a nupui Kumudini-i leh an fapa Chandrakiti-a te chu Cachar-ah an raltlan a, British-ho ṭanpuiah sawmin Manipur lalṭhutthleng chu lakkir leh an tum a ni. Manipur lal fapa Chandrakiti-a sipai zingah chuan Zoluti pu, Mira-i pa pawh a tel ve a, kum 1850 May thlaah chuan indo tûrin a kal ve a. Barak lui kamah Debendra Singh-a sipaite nen nasa takin an inbei a, Chandrakiti-a chu a chak ta zawk a, Manipur lalṭhutthlêng chu kum 1850 June ni 7 aṭangin a luah ta a ni. He indonaah hian Zoluti pu Mera-a chu a thi a, a nupui Angobi-i chuan a fanu Mira-i chu a ṭûlpui ta a. Hun a lo kal zel a, Mira-i pawh a lo tleirawl chho va, badam ilo kanpuah zuarin Silchar leh a chhehvelah chuan a inphur chhuak ve ṭhîn a.
Kum 1857-a India sipai hel v^nglai kh^n, ni khat chu Mira-i chuan a tih dan pangngaiin Silchar-ah kanpuah a zuar leh a. Tlaiah chuan Dutpatil lam aṭangin sipai silai kap thawm ri dur dur a lo awm a, mite chu an tlan darh sung sung a. Mira-i pawhin a badam zawrh lai funin mi rualin a tlanchhe ve zel a. Metei pa, Subram-a ziah dan chuan Mira-i tlan hah lutuk chu thidang titihin James Winchester-a inah a tlu lut tawl mai a ni awm e. A chhiahhlawhten an lo bawihsawm a, boruak ralmuang lo karah khua a lo thim tawh bawk nen, Winchester-a chuan a chhiahhlawhte zingah a riahtir ta a. A tuk zingah Winchester-a chuan a ṭhianpa sawmin Mira-i chu an va hruai haw a, a nu hnenah zan a riahtir chhante a hrilh a. Mira-i nu Angobi-i chu a lo lawm hle a, mahse, zan lamah an khaw paho punin Mira-i chu an lo zawng beidawng tawh a lo ni a, chutia a fanu tleirawl Sapin an ina a rawn dah chu an lawm a kim thei lo.
Hetih lai hian Meitei-hovin Sapho hi an haw hle a, an tu leh faten Sap ṭawnga a b c an lo zir vang ngawt pawhin hnawh chhuah hial an duh ṭhin. Puithuna âtthlâk tak takte la vuanin thiang leh thiang lo te hi an la ngah lai a ni a. Mira-i chu Sap inah a riak tih an han hriat chuan miten an lungten a, tu mahin an kawm duh ta lo va. Mira-i nu mangang chuan puithiam kovin a then thianghlimtir a, then thianghlim tawh hnuah pawh miten hmusitin a hmaiah chil an chhak ṭhawt ṭhawt ṭhin niin Subram-a chuan a ziak.
Mira-i mangang leh zak lutuk chu a nu hriat loh hlanin Barak luipuiah zuang thlaa intihhlum tumin a chhuak ta a. Kalkawngah chuan a inngaihtuah a, a riahna Sap pa in zawn a thlen chuan a manganna chu hrilh ṭhain a hria a, ngam leh ngam lovin a lut ta rawih a. James Winchester-an Mira-i dinhmun leh a manganzia a lo hriat chuan a khawngaih hle a, intihlum lo turin a lo thlem a. Mira-i chuan a tan dam chu awmze nei a nih tawh lohzia te, mi hmuhsita awm reng chu ama tan leh a nu tan pawh a hrehawm lutuk a, nupuia a neih duh loh chuan luia intihhlum a tum thu a hrilh ta tawp mai a ni. James Winchester-a chuan chu Meitei nula tleirawl tir tê chu a ina a riahtir vanga chutiang thil chu thleng a ni tih a hriatchian hnu chuan a khawngaih ta riau mai a. Nupuia nei turin Sylhet Pastor a panpui ta a. Mira-i chu baptisma chantirin Pastor kutah chuan an innei ta a ni, tiin Subram-a chuan a ziak.
Kum 1866 August thlaah fanu an nei a, a hmingah Mary Winchester an sa a. Chu chu Mizoten Zoluti kan tih lo pian dan chu a ni. Rev. Chuauṭhuama hian Zoluti hi Meitei sâwn niin a ziak a, Pu B. Lalthangliana pawhin Meitei sâwn a ti bawk a. Pu B. Lalthangliana hnenah, “Zoluti hi Meitei sawn i ti ngawt a, engtin nge i hriat?” tiin ka zawt tawh a. “Pu Zairema khan Meitei sâwn a ti a, rintlakah ka ngai a, ka awih mai a ni”, tiin min chhang. Pu Chuaua pawh hian Rev. Zairema sawi a sawi chhawn leh niawmin ka hria.
Kar lehah chhunzawm kan tum ang.