Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Kum 1893 February thla chhunga Silchar-a Pu Buanga te khawsak dan

Kar hmasa khan Pu Buanga te ṭhian dunin Silchar-a Welsh Mission puia January thla chhung an hman dan kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan kum 1893 February thla chhunga an khawsak dan sawi kan tum ang.

Pu Buangan February ni 1, 1893-a a chhinchhiah chu hei hi a ni: Rampur thingpui huan kan tlawh a, an manager W. Jones-a chu Kristian a ni. A thingpui huana thawk kuli 80 zet a nei a, Orissa aṭanga lo kal te an ni. An biak in dar chu a hlui tawh hle a, an tirhkah chuan lung tumin a vaw ṭhin a ni. Heta Pu Buangan Thingpui huan manager W. Jones-a te chanchin a sawi hi mak tih deuh ka nei a. Kum 1892-ah Welsh mission-in Silchar chu mission field-ah siamin bul an rawn tan a, chu mi hma pawhin Welsh mi William Pryse-a chuan kum 1850 lamah mimalin rawng a lo bawl tawh thu kan sawi tawh kha. Pu Buanga ten Rampur thingpui huan an va tlawh hian an Manager hi Kristian ṭha tak a ni ngei ang tih a rin theih a, a chhan chu biak in hranpa ngat neia a hna thawk chhawrte a lo inkhawmpui ṭhin avangin. Missionary tiin sawi lo mah se, W. Jones-a hi missionary hna a lo thawk ṭha hle a ni. A huana thawktute hi Kristianah a siam em tih chu kan hre phak lo va, Orissa lam mi an nih avangin Hindu an nih a rinawm. Rampur thingpui huan awmna hi Barak luipui kam, Zoluti nu Mira-i te chenna ṭhin veng, Tarapur-ah a ni a, Silchar rel chawlhmun bul lawk hi a ni. Kum 1894 aṭanga kum 1897 kum tawp thlenga Aizawla an cham chhung khan he Rampur thingpuihuan aṭang hian Pu Buanga te hian a thlawnin thingpui fe hi an dawng a ni awm e.

Pu Buangan February ni 23, 1893-a a chhinchhiah pakhat han tarlang ila: Russian lal fapain Silchar a rawn tlawh a, ṭawnglettu leh Cossack pakhatin an rawn zui, tih hi a ni. Kum 1893-a Russia ram lal ber chu Alexander III a ni a, a fapa chu Nicholas II a ni. Alexander III hi kum 1881 aṭanga 1894 thleng khan Russia ram lal Tsar a ni a. Alexander III thih kum 1894-ah hian a fapa upa ber Nicholas II chu Russia ram lal a lo ni ta a, kum 1917 thlengin a lal a, Bolshevik revolution an tih khan a lalna a rawn titawp a, kum 1918-ah an that ta nghe nghe a, Russia ram lal Tsar hnuhnung ber a ni ta a ni. He Bolshevik Revolution hian Russia ram lalna Monarchy a ti tawp a, Communist ramah a hruai lut a. Communist Party of the Soviet Union chu an lal ta a, an dictator hmasa ber chu Lenin-a kha a ni a, kum 1918 aṭangin a lal a, an party hi kum 70 chuang zet an lal. Kum 1991-a USSR a lo tluk chhiat takah khan he communist party hi tihtawp a ni ta a, khatih laia USSR President chu Michail Gorbachev-a a nih kha. Heti chin hi khang hun laia Russia ram lal chanchin chu ni se.

Pu Buangan kum 1893 Febuary thlaa Russia ram lal fapa Sichar-a lo kal a tih hi he Nicholas II hi ni ngei tur a ni a, mahse, Silchar leh Delhi tih chu sawi loh, India ramah a lo kal thu hi kan hmu zo si lo va, Pu Buanga hian a ziak sual nge a hre sual, dawt a sawi ngawt chu a rinawm si loh. India leh Russia hi ram inkawm ngeih tak an ni ngai awm lo ve, kum 1971-ah khan inṭhianna thuthlung an ziak a, kum 2000-ah thawhhona tur an ziak leh a, chutah chuan Putin-a khan, “He thawhhona thuthlung kan ziak thei hi a lawmawm a, chhinchhiah reng tlak thuthlung a ni ang”, tia a lo sawi India leh Russia inkawm ngeih tura hma an lak kan hriat chu a ni a. Heng kum hma lam kum 100 emaw lai kal taa Russia lal fapain Silchar a rawn tlawh tih Pu Buanga ziah hi kei zawng, ka hre thiam pha lo a ni. Lal fapa rawn hruai a tih, Cossack hi hnam kawlhsen, tun laia Russia-in hnehchhuh a tum Ukraine ram mi an ni a. Sakawr chung chuan thiam bik leh indo thiam an ni.

Aizawl Bawrhsap hnena Mizoram luh phalna an dil chu, February 13, 1893-ah Bawrhsap Davis-an ziakin a rawn chhang a. Chu an lehkha dawn Pu Buanga chhinchhiah chu hei hi a ni: Pu duhtakte u, In lehkha January ni 10-a mi kha ka lo hmu ngei a, Lushai rama hna thawh ṭan theih a nih leh nih loh in rawh zawhna kha. Kil tin aṭanga tuna kan dinhmun zawng zawng han thlir hian, Mizorama luh in tum hi kumin November thla thleng chuan ṭhulh rih ula tih hi ka duhsak che u a ni. In tana rinawm A.W. Davis, tiin.

Bawrhsap A.W. Davis-a hi Mizorama Bawrhsap pathumna a ni a, a hma chiaha Bawrhsap a thlak chu Mizoten Lalmantua tia an koh McCabe-a kha a ni. Sapho ziah dan chuan McCabe-a hian Naga rama an lal helte a lo tudai zo hlim chauh a ni a, Aizawla Bawrhsap hmasa ber Captain H. Browne-a kha kum 1890 September thlaa Mizoten an kahhlum tak avangin Mizote tudai turin an tir ta a ni. Vailian pahnihna kan tih mai, British sipaite leh vaiho lo chhuakin Mizo lalte nena sa ui tan mai duhtawk lo va, awm nghet tura Aizawl leh Changsil kulh siama an thawk ta tlut tlut mai kha Suakpuilala fateho khan an ngaithei ta lo va. Sentlanga Kalkhama lal inah hnawhchhuah dan tur relin an inrawnkhawm chamchi ta mai kha a ni a. Sipaiin Aizawla kulh an luah pawh thla li lai a ni tawh a, chu chu duhtawk lo va Changsila kulh an siam belh leh tluk tluk an hmuh khan an dawhtheihnain a tlin ta lo va. Kum 1890 September thla khan chan insemin an kap ta chiam a, Bawrhsap Browne-a pawh an kap hlum a, sipai leh an chekawi tlem an that bawk. Aizawl leh Changsil kulh chu an la ṭep a, mahse Silchar aṭanga sipai an chah belh ten an rawn puih avangin an hneh ta lo va, British sipaite hnawhchhuah an tum chu a hlawhtling ta lo a ni. McCabe-a hovin British sipaite hian Suakpuilala fateho chu ‘helho’ tiin an man a, phai taninah an tantir ta hlawm a. British laka hel tia puhin hrem nan khaw tam tak chu khawpui chei mekah tihluihnain hna an thawhtir ta a nih kha.

Khatih lai tak kha Pu Buanga te ṭhian dunin Mizorama Chanchinṭha hril tuma luh an dil hun kha a ni a. Bawrhsap Davis-a hian Mizoram chu a ram puma rambuai a la nih avangin an sa him nan lut rih lo turin a lo hrilh a ni. Chubakah khatianga Sap huata an huatna sosan lai boruakah khan Chanchinṭha chu an dawngsawng thiam lo thei bawk a ni.

Kum 1893 January thla hian Bawrhsap hnenah Mizoram luh phalna dil hlawhtling lo mah se, an dil leh ṭhin a. An dil tlut tlut avang leh ram buai a lo ziaawm chhoh tak bawk avanga luh phalna an hmuh dan chu kar leh lamah sawi chhunzawm zel kan tum ang.