Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 67 ; Kum 1893 March thla chhunga Pu Buanga thil chhinchhiah

Kar hmasa khan Kum 1893 February thla chhunga Pu Buanga te awm dan kan sawi tawh a, tun ṭum chu March thla chhunga Silchar-a an cham laia Pu Buanga thil chhinchhiah sawi kan tum ang.

March ni 23-a Pu Buanga thil chhinchhiah pakhat, ‘Eng zah nge i chhiar’ tih thupui hmanga a ziah chu hei hi a ni: Silchar bazar vela mite chuan kan thil neihte hi an awt hle ṭhin a. Kan thil neih zinga lei min dil zin ber chu ka Concertina kha a ni. Ni khat chu pa pakhat hian ka Mackintosh chu a rawn khawih a, a pawn lam leh chhung lam te a en vel a, eng zah nge ka chhiar min zawt a. Ni dang lehah chuan sipai pakhat hian ka sana chu a en vang vang a, eng zatin nge ka hralh phal min zawt bawk.

Pu Buanga leh Sap Upa te Silchar-a an awm laia Vaihovin an thil neih îta lei an phal leh phal loh an zawt ṭhin hi han ngaihtuahin, hman lai ata tun thlengin, Vai ṭhenkhat hi mi thil neih ît reng renga khawsa an lo awm ve zel a nih dawn hi, ka ti ta a ni. Kum 1980 lam aṭang khan vai ramah lehkha zirin kan awm ve a, kan hmel a danglam deuh avang hian jeans te, sana te leh thil dang te hi leiah min dil ve fo tak asin! Dollar lei tur te hi min dil ve chawt zel a, khang hun lai khan dollar te chu kan neih ngai lohzia leh hmuh kan chak zia an hre si lo! Kolkata, Delhi leh Mumbai vela zin ṭhinte chuan tun thlengin an khawpuia khualzin veivakte thil neih leiah an la dil chawt zel a ni tih chu an hre chiang khawp ang. Sap khualzinho lah hi pawisa an neih loh tawpah chuan an thil neih hralh duh an lo awm ve bawk a. Taksa hralh duh nula te pawh an lo awm ve zel bawk a, Vai mipa ṭhenkhatin an lo zuam viau ṭhinte hi an mawh lo ve! Khawchhak lam khualzinho erawh hi chuan Sap ang lo takin an khualzinnaah an thil neih an hralh mang mang lo a ni awm e.

Pu Buanga concertina awta lei saka an lo dil fo hi àwm ka tihpui riau thung a, a chhan chu khang hun lai khan Calcutta-ah chuan harmonium a lar viau tawh laiin Silchar-ah chuan rimawi tum theih chi an la tlachham hle ang tih a rin theih a. Concertino hi harmonium aiin a té zawk daih a, a ri erawh chu a inang viau awm e. Harmonium hi Coppenhagen University-a German Professor Christian Gottlieb Kratzenstein-an kum 1780-a a hmuhchhuah niin an ziak a. Europe-ah chuan kum 1800 chhovah khan an hmang lar viau a, America lamah pawh an keng thla a, an hmang lar viau bawk niin an sawi. Asia khawmualpuiah pawh Sapho ken darh chu mi lawm a hlawh viau a ni awm e. Susi Vadya-a sawi dan chuan kum zabi sawmhnihna tir lam aṭang chuan harmonium chu miin an hmang duh ta mang lo va, thil hlui dahṭhatna museum-ah a hun hnuhnung a hmang ta a ni. Vadya-a sawi zel dan chuan, chutia Harmonium-in thih suala a thawk ṭep ṭep lai chuan West Bengal lamah chuan tih nun leh tumin an lo bei ve mek bawk a. Kum 1875-ah khan Dwarkanath Ghose-a chuan Calcutta-ah harmonium chu ṭhiat sawmin Indian music nen inmila hman turin harmonium chi thar a siam chhuak ta a. Tun thlengin Indian rimawi chei mawitu leh a serh zinga mei a ni chho ta zel a ni. Pu Buanga te ken concertina hi chu te tak tê a ni a, kuta ken mai theih, pawh fân awlsam te a ni a, Irish-ho khuan an kutni vang thlaah khawlaia an zai lam te hian an leklam ber pakhat a ni a, an hnam thil tak ni lo mah se, concertina hi an ta neih ve tlat a ni. Silchar-a pu Buanga ten concertina an han pawt fan ri an hriat khan rimawi ngaina Bengali leh Meitei te khan an lo ît thlu ngang a ni ang, leia an lo dil fo ni!

Vaihovin Pu Buanga ruah hliap kawrfual, mackintosh pawh an lo ît hle hi a awm viau bawk. Ruah hliap atan, kha tih laia an neih chu lukhum parh tak buh kuanga siam emaw, hnah aṭanga khawr emaw a ni a, tun laia nihliap kah parh theih hi an la nei lo. Nihliap hi kum 4000 kal ta lamah khan Sumerian ho te, Egyptian hote leh Chinese hote hian an lo hmang tawh nia sawi a ni a. Tun laia ruah sur laia kan khum nihliap changkang tak tak hi chu kum 1900 lama an siam chauh a ni awm e. Ruah hliap kawrfual mackintosh erawh chu a hma deuh a, puan leh ṭhelret inpawlh hmangin Scot mi Charles Mackintosh-an kum 1823 khan a siam chhuak a, a hming chawiin rain coat ti ngawt lovin mackintosh tiin an ko ta a ni.

Pu Buanga sana an lo hmu duh hle a, leia an dil hi eng sana nge ni ang tiin ka ngaihtuah mai mai a, eng sana pawh ni se zu chhui ngai chu a ni hauh lo. Amaherawhchu, khang hun laia an sana neih tlanglawn kha han tarlan ve mai mai a ṭhain ka hria a. German mi, Nuremberg khaw chhuak Peter Henlein-a hi sana siam hmasa bertu nia an sawi a ni a, a sana siam hmasak ber chu artui sawl anga sawl a nih avangin Nuremberg egg tiin an sawi ber a, kum 1526-a a siam chhuah niin an ziak. Pu Buanga te sana ken kha chu pocket watch an tih ang chi hi a ni a, iptea ah bo theih, thlauh palh leh tih bo mai loh nan khaidiatin an thlung a, kawrah emaw kekawr kawngah emaw an thlun zawm ṭhin. Khang hun laia pocket watch lar tak chu Patek Philippe & Co. siam a ni a, Pu Buanga te neih pawh hi a ni awm e.

March ni 23-ah tho hian Pu Buanga chhinchhiah pakhat thupui chu ‘Eye Flies’ tih a ni mauh mai a. Thomitchhaih kan tih ngei hi a ni. “Kan mit hma takah hian an thlawk reng mai a, an tet em avangin chuti taka han ngaihmawh tham awm an ni si lo.... Khaw lum zual ni phei chuan tawrhhlelhawm tak an ni”! tiin. Thomitchhaih hi rama kal ṭhin leh feh ṭhinte chuan kan hria a, mit velah an rawn vir chhen reng a, ninawm tak a ni. Sapho pawhin an lo ning ve hle mai a, USA lamah pawh khuan Washington DC leh Mizo awm bawrna Maryland-ah leh Virginia-ah te an tam thu an sawi. Mit bulah kher an rawn inhawrkhawm nachhan hi mithiamte sawi dan chuan kan mittui al leh hnàng lo chhuak hi an chaw duh zawng tak a nih vang an tih chu! Sapho hian thomitchhaih hi hming hrang hrang an pe a, gnat te, fruit fly te, grass fly te leh eye gnat tih te an ni. Fur khaw lum laiin ruah sur zawh hlimah phaitualhnim chungah han kal ila, thomitchhaihin min lo um vat a, kawng fai leh ro thlen hma chuan min um peih emaw tih mai tur an ni. An inthlah punna hmun pawh heng hmun hnawng lai hi a ni a, ramhnuaiah chuan ngaw karah aiin lovah te, kawng sirah te an tam zual emaw tih tur a ni. Silchar khaw diak leh hnahthel ṭawih ilo hmun te kha an vanram a ni a, ran leh mihring kal vel apiang kha an lo bawr ta ṭhin a ni a, Pu Buanga te mit kha an ṭih chuang lo va, Vai pawh Sap pawh, eng mit pawh kha an bawr mai a ni!

Kar leh lamah chuan Silchar-a an cham laia Pu Buanga thil chhinchhiah dang sawi zawm kan tum ang.