Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 68 ; Kum 1893 March thla tawpa Pu Buanga thil chhinchhiah

Kar hmasa khan kum 1893 March thlaa Pu Buanga thil chhinchhiah tlem kan sawi tawh a, tun ṭumah hian chhunzawmin March thla tawpa a thil chhinchhiah sawi kan tum ang.

Pu Buanga leh Sap Upa hi kum 1893 January-ah Silchar an lut a nih kha, anmahni ang thova Arthington-a missionary William Pettigrew-a kha Silchar-a lo awm sa a ni a, Welsh mission din tirh lai tak a nih avangin ani khan a lo puih thu pawh kan sawi tawh kha. Pu Buanga te va luh hlim hian Welsh mission missionary-te ṭanpui kha an hna pui tak a ni a, chung bakah chuan Mizo ṭawng zir leh Mizorama lut tura a ṭul apiang bawhzui kha an tih ber chu a ni. Pettigrew-a thung chu Manipura lut tura inbuatsaih mek a ni thung a, Mizoram ang thova ram buai a la nih avangin ani pawh sawrkarin luh an la phalsak bik lo a ni.

Chutiang dinhmuna an awm lai chuan Pu Buanga hian an chet velnaa thil pawimawh a tih apiang ziaka a lo chhinchhiah thlap avangin kum za liam hnuah pawh, khang hun laia an thil tawn kha kan hre thei a ni a. He a chhinchhiahna bu hi Pu Buanga log book kan tih tak hi a ni. Chu a log book-a mi chu a ni, tuna kan sawi lai mek hi.

March ni 30, 1893-a a chhin­chhiah pahnih zinga pakhat chu Mizoram chanchin an lo hriat dan a ni a. Aizawl lam aṭanga lo chhuk mi pakhat hian Mizoram chu ei tur a harsat avangin chaw ei tur tam tawk tak keng lut lo chuan luh chi a nih loh thu a rawn sawi a. Chutih laiin Aizawl aṭanga lo chhuk ve tho hian ei tur chu a harsat loh thu a rawn sawi ve thung a. Kum 1892-a Tlabung thlang Khawthlangtuipui kama, Kasalong-a an awm laia an ṭam anga ril ṭam dang chara an awm tawh loh nan ei tur tam tawk tak keng lut lo va Mizorama luh chu an tum lo. Aizawl aṭanga lo chhuk mi pahnih lo chhuk te thusawi hi a inpersan daih avangin pu Buanga te rilru a tibuai deuh a ni.

March ni 30-ah tho hian ‘A Lushai Chief Migrating’ tih thupuia a ziah chu hei hi a ni. He thu hi chanchinbua aṭanga kan hmuh a ni a, tun hnai mai kan lam ṭang, Mizo lal Lalluavan a khua chhuahsana khaw dang a zuan chungchang thu a ni. India sipai inkulhna hnai panin khaw mipuite chu an thuam zawng zawng nen an chhuak map map a, an hmahruaitu chu kum 12 mi Lalluava fapa a ni a. A pa lal nih chhinchhiahna chhawmin lukhum tung sang tak, vut buak rawng hi a khum a, puan mawl tak a ven chu a kapah vaw zepin a kawngah a bilh lut a. Lal fapa chuan Mizo zu thlawr hi saidawiumin a keng a, a kut lehlamin ui buang a kai bawk a. Lal fapa dawtah chuan lalnu ṭhian ṭha berin a zui a, a em phurhah chuan inchhung bungrua leh vaihlo leh ama thawmhnawte a phur a. Lalnu ṭhian zuitu chu lal khawnbawl upa min ber a ni a, (Pu Buanga hian Prime Minister tiin a ziak) ani chuan lal vawkpa sut nghak a kai a. Khawnbawl upa chu lalnuin a zui bawk a, lalnu chu Mizo pawnfen rawng dum pawl fengin a kal a, ṭhihna rawng sen uk a awrh bawk a. Lalnu hnungah chuan lalpa Lalluava chuan a zui a, lukhum sen khumin phulalen kawr a hak thuah a, phulalen chungah kawrchung a ha a, kawrchung chungah chuan chakai khawrh kawr a hak thuah leh a ni. Chung zawng zawng ha chung chuan a chung berah Mizo puan a la sin ta cheu a ni. A kawr sut kekawr chu ha ta lo chuan a koki veilamah a bât a, vut buak rawng mawza bunin sipai pheikawk (boot) suih loh a bun a. Zu bur lian tak zakzeh chu lal inthuamna tih famkimna chu a ni. A hnunung berah chuan patling pakhatin lal chhungkaw mutbu tel chu a rawn pu tawrh tawrh bawk a... tiin. Pu Buanga thil ziah hi chanchinbu aṭanga a lak chhawn niin a insawi na a, chanchinbu ami ang diak diak chu a nih a rinawm loh deuh. Lalluava hming sipel dik taka an lo ziak erawh hi chu a lawmawm hranpa hle mai. Lalluava chanchin hi tlem han sawi belh dawn ila.

Vailian hnuhnung zawk 1889-1890 khan Chhipphir kulh an kap a, an lak mai theih loh avangin ei tur an tlachham ta a. Vailian sipaite ei tur an rawn thawn kha Mizo lalte khan an lo dang chat bawk si a. Chutia rilṭama an awm lai chuan Lalluauva hian a khuate hnenah chaw khawnin Vailian sipaite chu ei tur a pe a, an dam khawchhuak ta a ni. Lalluauva hian Vailian hi lo puih tum sa reng a ni lova. An lo lian dawn tih an hriat vek tawh hnuah chhim lalte sawmkhawmin, ṭangruala lo do a rawt a. Bawrkawlhah lo zu kah a, lo nawr let a duh a ni. A rawt angin an remtihpui thei lova, chuvangin, ‘‘An lo lut a nih rau rau chuan kei chuan ka lo pui nghal mai dawn a ni’’ a lo ti lawk a.

Kan sawi tak ang khan Vailian chu a lo pui ta ngei a, lawmthu sawi nan a khuaah sikul leh damdawi in an hawng ta a. Lalluauva chawimawi nan Shakespear-an Subedar Major nihna a pe bawk a, sipai kawr an pek pawh tun thlengin an la kawl ṭha a ni. Vailian an lo puih avangin a khuate chu kuli an awl bawk. Vailianin Chhipphir kulh an lak chhan chu Lalluauva lo puih vang nia chhim lalten an ngaih avangin an haw viau nghe nghe a. Chu chu Lalluauva pawhin a hlauthawng sa a, a ngen angin sipai pawl khatin a khua chu an veng zui ta nghe nghe. Chutiang chuan Mizorama Sikul awm hmasa ber chu Lalluauva khuaah din a ni a, sikul din kum hi Lalhmuaka chuan 1890-niin a ring a, sikul din kum hi sawi dan dang hmuh tur a awm loh avangin a dikah pawm ila.

Lalluauva khuate hi Pangzawl leh Thiltlang inkara Khawngbâwk te, Thingkhuang leh Bualpui te a ni ngei tih hriat a ni a, a awmna hnuhnung ber chu Bualpui a ni. Bêlmual leh Bualpui inkarah, Bualpui khaw daiah hian damdawi in leh sikul hlui hmun a awm avangin kum 1890-a sikul awmna hi Bualpui a ni ngei tih a hriat theih a ni. Lalluauva thlan chu Bualpui tlangah a awm a, a thlan lungah chuan Major Sap Lalluauva tiin a inziak, tiin Rev. Zosangliana Colney pa Lungrualan min hrilh.

Lalluauva chanchin leh an khuaa sikul hmasa ber din chungchang hi sawi tur a awm nual a, a remchan leh kan la sawi dawn nia.