Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 70 ; Kum 1893 April: Pu Buanga Mizo ṭawng ziah kan hmuh hmasak ber

Kar hmasa khan kum 1893 April thla tir lama Pu Buanga thil chhinchhiahte kan sawi a, tun ṭumah chuan April thla tawpa a thil chhinchhiahte sawi kan tum ang.

Pu Buanga hian kum 1893 April ni 28-ah khan thil pahnih chhinchhiah a nei a, ‘Lazy Christians’ tih leh ‘Lushai Sentence’ tih a ni. ‘Lazy Christians’ tih thupuiah chuan heti hian a ziak a: Orissa aṭanga lo kal Kristian chhungkua an ni a, thingpui huana inhlawhfa, kuli an ni. In chhe te, ft. 16x9 leka lianah hian nu leh pa leh an fa paruk an khawsa a. An inchung a far nasa si a, a huh deuh pur reng mai a, an chhungkua pawha an tawt nak alaiin bawngin an rawn ṭawm leh ta nghal a. Inchhungah ṭhutthleng leh dawhkan vel engmah a awm lo va, chhuat hul ṭha lo tak, huh deuh purah chuan mutbu leh mut phah engmah nei lovin an mu tawl mai a. Inchhung chu a thim mup mai a, ft. khat leh a chanve bial tukverh pahnih a awm a, chu chu eng luhna atana siam ni lovin, meikhu chhuah nan leh bawng ek paih chhuahna tur a ni, tiin. Lazy Christians tih thupui a hmang na a, Kristian chhungkua a hmuh chu an thatchhiat dan a sawi leh si lo va, an thatchhiatzia chu a takin a hmu ang a, ziaka han dah em chu a ti duh ta lo nge ni kan hre pha lo. A thupui chhunga Orissa aṭanga lo kal chhungkua a sawi dan han en hi chuan Kristian mawl, Kristian rethei, ran ang maia khawsa chhungkaw chanchin a ni a sawi ni. Pu Buanga hian Bengali-ho a hmuh te thatchhiatzia hi chu a sawi zauh ṭhin a, Silchar-ah hian thatchhe tak tak a hmu ang a, chu chuan a kaihruai pawh a ni mahna! John Calvin-a khan Kristian chu a thatchhe tur a ni lo tih lam a zirtir niin an sawi a, Reformed Church kan tihte hi Calvin-a zirtirna zawmtute kan ni a, Kristian thatchhe tak chu a inhmeh lo hlein kan hre awm e.

April ni 28-ah vek hian thil ngaihnawm leh chhinchhiah tlak deuh mai thupui ‘Lushai sentence’ chhunga mi chu, a ziah dan ngai ngaiin hei hi a ni:

Lekha ziakna tui leh lekha ziakna thingrem Sap chaw eina a dah rawh u

= Put the ink and desk on the table.

Lit.- Put the letter writing water and the letter writing box on the thing from which the Sahibs eat their rice.

Pu Buanga hian Mizo ṭawng hi a lo zir nasa hman tawh bawk a, kum 1892 pumpui kha inzir nan Sap Upa nen an lo hmang tawh a, Mizo ṭawng zirna ṭha em em mai ‘Grammar of The Lushai Language’ kha an neih tawh avangin Mizo ṭawng ziah dan pawh a thiam hle tawh mai. He lehkhabu ziaktu Bengali daktawr Brojonath Shaha hnen ngei aṭangin kum 1892 April ni 13 khan an lo dawng tawh a ni. Silchar-a an cham chhung hian ‘Progressive Colloquial Exercise in Lushai Dialect’ tih bu Thangliana ziah kha an neih belh bawk a, ṭawng zir chak mi tak a nih avangin Pu Buanga hian heti tak hian Mizo ṭawng hi a lo hrethiamin a lo ziak thiam a ni. Tun laia a ziah chu ni se, Lehkha ziahna tui leh lehkha ziahna thingrem... a ti awm e. Ziak leh ziah chungchangah chuan Pu Zairema nauteho Pastor zawng zawng tih mai tur hian ‘ziah’ hi hman an duh lo va, “Ka ziak kha ka ziak zo tawh” tih hi dikin an hre tlur mai a. Amaherawhchu, Synod Publication Board chhuah Synod House Style pawhin ziak leh ziah hi hman turin a lo ti tawh a ni. Chuvangin ‘ziak’ chauh ni lo, ‘ziah’ hmang duh tan pawh a remchang vek tawh a nih chu.

Pu Buangan Mizo ṭawng hrim hrim a ziak kan hmuh hmasak ber chu Thanchhuah a ni a, ‘thangchhuah’ a tihna a ni a, a sipel hi a la hre dik lo deuh a. Kum 1892 February ni 5-a a ziah a ni a, thangchhuah dan pawh a la hre ṭhelh hret a, ransa lu kim leh mihring lu lak a ngai niin a ziak. He thu a ziah lai hian Chittagong-ah an awm a, March thla ni 23-ah chuan Chittagong-a tàn in an tlawh thu heti hian a ziak. Chittagong tàn in kan tlawh a, Mizo ka hmuh hmasak ber a ni a, Poi hnam a ni. Kan ban rekah min chelh tlat mai a, ṭawnglettu hmangin leh a theih ang tawka zaizirin a duh min hrilh kan hriatthiam tak chu - lung in buh leh chhang a kham tawh thu leh zu in tur a duh thu min lo hrilh a ni.

He Pawih lung in tang hi tu nge hriat a har hle tawh a, kum 1889-1890, Vailian hnuhnung kan tiha lo do Mizo lal tu emaw, an khua leh tui zinga mi emaw a nih a rinawm viau mai. Pu Buangan lung in tang an tlawh hi Pawih a tih kher avang hian Fanai lal Zakapa kha ni thei ang em ka hre lo. Lo ni ta se, a nih theih dan tur chu hetiang hi a ni ang: Khawhri lal Zakapa hi Lunglei Saptê Marliana (C.S. Murray, Pastor Challiana pa) kha a khuaah a lo mikhual a, a lo duat viau laiin hmeichhia mutpui tur a ngên a. 

He mi chungchang hi sawi dan chi hnih chi thum a awm na a, pawm dan tlanglawn berah chuan nula mi ang zân lo pakhatin Sap pa mutpui chu a lo remti a. Marliana chuan zan dangah hmeichhe dang a ngiat leh a, Zakapa chuan, “Khuaah hmeichhia tumah an awm tawh lo, Marliana hlauvin ramhnuaiah an biru bo zo vek tawh”, tia a chhang chu Marliana a thinrim a, nula dang a pek loh chuan Zakapa nupui chu mutpuiah a vau ta a. Marlianan a khaw fannaa hmeichhe mutpui tur ngiat ṭhin thu leh Mizo hmeichhiaten an hlauh avanga khaw daia an bihruk bo san vek ṭhin thu hi hla pawh a awm a, ka chham chhuak mai thei ta lo a ni. Chutia a nupui pawh zah lova chhuhsaka mutpui tum chu Sap pawh ni se thih leh thih tiha beih nghal mai kha a tum a ni awm e, a upaten an khap dai a, Marliana leh a hote chu dama chhuah loh dan tur an rel ta a. 

He lai chanchin hi ngaihnawm tak sawi tur a tam deuh avangin tun ṭumah chuan kan sawi seng lovah ngai ila. Eng pawh ni se, Zakapa thinrim chuan Marliana vengtu sipai pahnih an kahhlum sak hnuah Marliana chu a tlan chhe ta a. Zakapa chuan, “Lal leh lal kan inbei ang”, tiin vahchapah chem tum nen a um ta ziai ziai niin an sawi a. Marliana tlan chhe zel chu thi lova ruangin a chhuak a, Chhimtuipuiah sipai hmun a zu thleng thei hram a ni. A hnuah Zakapa chu an rawn man a, Calcutta-ah Viceroy hmaah an pahnihin an zu inkhing a, Zakapa chuan thiam a chang zawk a. Marliana chu Lunglei bawrhsap (Sapte) nihna an hlihsak a, Chittagong Police hotuah an dah hniam leh ta a nih kha. Chutiang chu a nih avangin Zakapa kha a chungchang thu ngaihtuah tura an man hnuah Chittagong lung inah hian an tantir lailawk a ni thei a, chuta a tan lai chuan, Calcutta-a an hruai hmain Pu Buanga te hian an lo va hmu a ni thei awm e. Eng pawh ni se, rin thu mai a ni a, hre chiang zawk min hrilh thei awm se ka duh hle mai. Ani lo hi heng hun laia Pawih lung in tang hriat kan nei lo a ni.