Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 71 ; Kum 1893 April: Pu Buanga te zirtirtu Liana

Kar hmasa khan kum 1893 April thla tawpa Pu Buanga thil chhinchhiahte kan sawi a, tun ṭumah chuan April thla tir lamah kan let leh ang a, Pu Buanga te ṭawng zirtirtu Liana chanchin tlem kan sawi ang.

Pu Buanga hian kum 1893 April ni 28-ah khan ‘Lazy Christians’ tih leh ‘Lushai Sentence’ tih a ziah hnu khan April ni 4-ah ‘Liana our Lushai Pundit’ tih hi a ziak leh a, chhinchhiah atana pawimawh a tih avangin a ziak leh hnuhnawh a ni. Hringcharah hian (Silchar tihna) kum 1893 lamah Mizo hmuh tur an lo awm tawh hi a mak hle mai a, sai ramchhuakin emaw, ral run turin emaw an chhuak hi chu kan hre fo mai. Chutiang ni lo, thil danga Hringchara Mizo an lo tei chhuk ve nawlh nawlh hi chu a mak ang reng a, tun hmain Mizo lal leh Cachar bawrhsap an lo inbe tawh ṭhin a, eng eng emaw inremna te lo siamin, Hringcharah hian intihhlimna siamin chungah te chuan Mizo lalte leh an khuate an lo zuk tel ve fo tawh bawk. Lal tirh ni lo, mimal thila lo zu chhuk thlate hi sumdawng an lo ni ber awm a, kum 1872 lam daih aṭang tawh khan Mizoram chhungah bazar pathum Sapho khan min siamsak a, Changsil, Tipaimuk leh Tlabungah te. Heng hun lai daih aṭang tawh hian phai Vaiho nen kan lo insumdawng tawn tawh a ni. Kum 1890 vailian khan Vai sumdawngte chu kan sawi tak bazarah te mai ni lovin, Aizawlah bazar an rawn hawng ta a. Chung Vaiho chu Silchar lam mi an nih avangin Aizawla mite chuan kan lo hmelhriat chhoh zelah an tih dan chu entawnin sumdawng dawrkai kan lo awm ṭan ve ta a ni.

Silchara an awm laia Pu Buangan an chenna hmuna an thlem luh theih, Mizo ṭawng zirtirtu, Lushai Pundit Liana hi tu nge ni ang tiin kum rei fe ka chhui a. Chuta ka hmuh chhuah tak chu Liana a tih hi Paliana Hauhnar, Lusei Clerk hmasa ber dawttu kha a lo ni a. Suaka Dahrawk a a kaisân hnua Lusei Clerk ni ta kha a ni. Aizawla an inbenbel hnua Pu Buangan, “Mizo ṭawng min zirtîrtu chu Liana a ni”, a tih ṭhin kha a ni. Pu Buanga hian ‘Our Lushai teacher’ ti lova ‘Our Lushai Pundit’ a ti kher hi awmze nei a ni a. Pundit chu Hindi ṭawng pandit tih aṭanga lak a ni a, chu pawh chu Sanskrit ṭawng pandita tih aṭanga lakchhawn a ni a, mi inzir thiam tak sawina a ni. Sap ṭawnga an seng luh hian pundit an ti ta a, kum 1600 lam daih aṭang tawha an lo seng luh tawh a ni. India ram chu Sapin an rawn awp ṭan khan roreltu Sapte khan khawtual mi, thurawn petu eng emaw zat an nei ṭhin a, chung zinga Hindu dan hre mi an rawih kha pundit tiin an ko ta a ni. Pu Buanga pawhin ‘Our Lushai Pundit’ a tih Liana hi thil dang danga anmahni zirtirtu ni lovin, Mizo ṭawng an zir chhoh laia an biak theih leh Mizo ṭawng zirtirtu a nih vang a ni.

Silchar-a an cham chhung hian Mizo tlem azawng chu an hmuh thu hi Pu Buanga hian a ziak a. Kawm an chak em em ṭhin thu leh Sap an nih avanga an ṭih thu te, kalkawnga an tawh dawn pawha lehlam hawi chunga an kal pelh ṭhin thute a ziak. Mizo ṭawng zir nan leh Mizo ṭawng an zir thiam sa chu a dik leh dik loh fiah nana Mizo an kawm kan hriat chian theihte chu Liana hi pakhat chu a ni phawt a, mi dang kan hriat chu Chawngkhuma a ni. Chawngkhuma hi Mizo sumdawng hmasa zinga mi a ni a, Sikulpui Headmaster ṭhin Rosto Singh Diengdoh-a puzawn kha a ni. Chawngkhuma hian sumdawnpui Liana tho a nei a, Zemabawka awm C. Chhunbura puzawn kha a ni a. Vawi eng emaw zat Silchar-ah hian chi leh thil dang laa an lo zuk kal dun tawh ṭhin thu hi C. Chhunburan min hrilh a ni. Chawngkhuma, Liana leh Paliana Hauhnar te zingah Mizo ṭawng zirtirtu pundit an tih bik chu Paliana Hauhnar kha a nih chu. Aizawla an lo luha inbengbel tura an chenna in an sak pawhin an hmelhriat sa Chawngkhuma te, khawchhiar hmasa zinga mi Luseia leh Mizo zinga Sikulpui Headmaster hmasa ber Chawnga te khan an sakpui a. Chawnga hi chu naupang a la ni a, bawnghnute laah leh tirhkah atana an hman a ni. Chawngkhuma hi Mission Veng dawrkai a ni a, a chanchin hi nuihzatthlak leh hlimawm a awm nual a, Pathianin rem a tih chuan a chanchin bik hi kan la sawi ang.

Paliana Hauhnar chanchin kan hmuh leh chu Kum 1896 October ni 28-a Pu Buanga chhinchhiah aṭangin a ni a. Sipai hotu Loch-an a zinnaa Liana a hruai thu heti hian a ziak a: Captain Loch-an Darjeeling-ah Liana a hruai a, Himalaya tlang vûr khuh var vo mai te, Kanchenjunga tlang sang tak te chu a entir a. Liana chuan, “Khitiang tlangte khi chu kan ramah ka hmu fo tawh alawm”, a ti mai a. Mizorama tlang chhe tê te a lo hmuh tawh a sawina a ni a. Mizote hi hmun nuam leh ropui tak takah pawh hruai ila, thil hmuhnawm tak takte pawh entir ila, an intingeng vel a ta lang hian mak tih leh ropui an tih thu hi an sawi chhuak duh ngai lo. Liana lo haw leh chuan lawng sipai kawr suit dumpawl a rawn ha a, kawrhma phelh hiai huai hian pheikhawk lian tak, a suihnaa insuih hlei lo hi bunin a rawn pen ri tlut tlut a. Mawza a chhuk zawnga ṭial hi a bun bawk a, meizial a rawn zu khu tual tual a. Mizo kut zial ni lo, khawl zial cigarette ngat a rawn zu a ni. Heng a thil neih tharte hi Rs. 5 man zet a ni, tiin.

Loch-a kha sipai hotu lu ber a ni a, Bawrhsapte khan an chawlh an lak chhungin Bawrhsap ai vawi sawm chuang zet lo awhin Bawrhsap pali emaw zet ai kha a lo awh ve tawh a ni. Bawrhsap ai a awh lai khan Paliana hi sawrkar hna a thawhtir ve a, atirah chuan tirkah, ardali hian bul an ṭantir a, thuawih taka a awm zel avangin Lusei Clerk-ah an dah chho ta kha a ni a. Chutia Lusei Clerk-a a kaisang ta chu an inti lal ta viau mai a, Sap anga inchei a, Sap anga bawp khawkherha meizial lian chi Cheerut han pak khuk tulh tulh te kha ropuinaah ngaiin a ching ta viau mai a. Ṭum khat pawh Bawrhsap awfisa a lo kal chu Bawrhsap leh sipai lal ang mai hian kekawr bul a rawn ha a, Sap lukhum a khum a, tiang a keng a, sipai pheikhawk boot bunin a hawi pir deuh a ni awm e. Loch-an a lo hmu chu a awfis chhungah a ko lut a, a zilh ta deuh hrep a ni awm e. Chuta chin chu Sap lal anga awm chu a sim ta a ni, an ti. Paliana Hauhnar hi a hnu zela Aizawl lal ni ta kha a ni e.

Mizote hi hnam chapo tak kan lo ni mai awm mang e ka ti deuh ṭhin. Paliana Hauhnar khan an zinnaa tlang ropui leh lian tak tak, vurin a khuh var vo mai te chu ropui han tiha mak ti awma han awm vel kha tlawmah a la a, a chapo vang a ni tih a hriat theih a. Paliana chauh pawh an ni lo, kum 1872 December thlaa Thanglianan Mizo lalte Calcutta-a a hruai ṭum pawh khan an inti ngeng tlat a, rel tlan pur pur an hmuh te, in ropui tak tak leh mihring zi mur mur an hmuhte pawh hahipa sawi chhawn awm a ni a. Viceroy leh Governor te an zuk hmuh pawh khan zah taka han awm vel kha an tlawmngai tlat a, ngaihnep awm taka han awma han nau deuh kha zu duh tlat a! Mi va ngaih ropui ai chuan lalte khan an nihna leh an khuate kha ropui tawka insawi an duh tlat zawk zu nia! Kan lo chapo a ni lawm ni ka ti deuh. Vailen laia Lalburha, Sesawng lal pawh kha Bawrhsapin a khua a tlawh tur thu an hriattir a, luhkapuiah a lam hawi zawngin a zung kawh a, “Sapa, hei luhkapui aṭangin zung chungin ka lo hmuak a che”, a lo ti niawmin an sawi a. Tak tak a nih chuan lal chapo lo tak tia sawi a va har dawn em! Hetiang hian Mizote chanchin hi sawi tur kan hre fur a, hman lai khan kan lo chapo ṭhin a, tuna Kristian kan nih hnu hi chuan kan chapo ta lo, kan inngaitlawm ta hle mai tia sawi theih ni se a va lawmawm dawn em! Mahse, chutiang chu a ni chuang si lo. Khaw tinah hian rethei hle si, chapo al mai hi kan awm vek awm asin. Aizawl Chanmaria pa hmingthang tak Daktawr Zokhuma nen sawn kan inkawm fo va, a thil sawi ka hriat reng chu, “Chapona hian kohhran rawngbawltute thlengin min va luh chhuah nasa tawh em!” tiin min hrilh a ni. Chapo chungchang chu duhtawk ila, inenlet nan ka han zep lawk a ni e.