Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 72 ; Kum 1893 May thla chhunga Pu Buanga te thil tawn

Kar hmasa khan kum 1893 April thla tir lama Pu Buanga te Mizo ṭawng zirtirtu Liana chanchin tlem kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan May thla chhunga an thil tawn te sawi kan tum dawn a ni.

Kum 1893 May thla hian Pu Buanga khan thil pali chhinchhiah a nei a, pakhatna chu Timid Bengali Women tih a ni a, May ni 4-ah chuan heti hian a ziak a. “Ni khat chu tlaia kan veivahnaah lei pakhat hi kan va thleng a, chuta kan din lai chuan nu pakhat hi a lo kal ve a. Keini chu leia kan din avangin min rawn fin ngam lo va, lei hnuaia lei chhunpawnah chuan dingin lui lam hawiin min hnungchhawn a, luiah chuan chhuk tum ang mai hian a hawi vang vang a. Min hlau lo tur leh leiah chuan lo chho turin kan zuk au a, mahse mingo kianga kal chu a zah em avangin leia lo chho ta lo chuan lui kam dûm hmun chu a pan ta zawk a. Lui kama dûm hmun chu dai zelin a kal kai ta zawk a, a thawmhnaw hak chu a kawng thlengin a huh phah ta vek a. Mizo hmeichhiate chu he nu anga mawlmang hi an nih loh kan beisei hle. Brahmanbaria-a kan awm lai pawh khan Bengali hmeichhiate chuan min hmuh veleh an tui chawi bel chu an dah sawk sawk a, min hlauvin an tlan dawr dawr tawh bawk kha a ni a, kan kal sawn veleh an tui bel chu an rawn la leh ṭhin a ni”, tiin. India ram hi Sapho khan kum 350 emaw lai chhung kha an awp a ni a, hmeichhia chu sawi loh mipate pawhin Sapho kha an ṭih em em ṭhin a nih kha. Hmeichhiate phei chuan an be ngam ngai lo va, Pu Buanga sawi ang hi Silchar-ah chauh ni lovin hmun dangah pawh Sapho hi hlauh enin an en a, an hlau lo a nih pawhin hnai taka kal pelh emaw, biak emaw chu tih tawp lo turah an ngai nghet tlat zu nia!

May ni 11-ah thung chuan The Blues and Language Learning tih thupuiah chuan heti hian a ziak a. “Kar hnih chhung emaw ṭawng han zir tawh hnu hi chuan hriat thiam mai theih loh avanga rilru thawipika beidawnna hi neih a awl ṭhin a. A chang chuan chung harsatnate chu hneh zawh loh khawp hiala hmuh len a awl ṭhin. Mangangin kan phun nawi a, thawh lawka kan thil tum zawng zawng tlansana England-a haw san leh daih mai hi kan duh thut thut ṭhin a ni. Chutianga rilru hah leh ipikna lo awm ṭhin chu Puithiamin Baibul zira a inkhung ngat ngat changa thil lo thleng ṭhin, chhinchhiahna ṭha a ni fo zawk ṭhin. Chutiang chu lo thleng lovin tluang ta purh mai se la, thil dik lo a awm a lo ni zawk. Keini chuan chutianga manganna leh thawipikna lo thleng ṭhin chu the ‘Blues’ tiin kan sawi mai ṭhin a ni”, tiin. Pu Buanga thusawi hi a dik hle mai, khawvela mi fing leh ropui ber berte hi tluang tak leh nuamsa taka hlawhtling an ni ngai lo, hun harsa leh manganthlak te, beidawnna leh bansan daih duhna nena ti zui ṭang ṭanga hlawhtling an lo ni ṭhin. May ni 11-ah vek hian a chhinchhiah pakhat chu Silchar-a thlipui lo thawkin la chi a rawn len chum chum thu a ziak a. Vur thli tleh ang mai hian la chi thlawk chuan van a bawh var chum chum mai a ni.

May ni 16-a a thil ziah pakhat chu uṭawk chungchang a ni thung a: “Pindan tinah mai hian uṭawk chhungkaw hnih thum an khawsa ve a. Chaw ei hunah hian an bihrukna aṭangin an lo zuang chhuak a, dawhkan aṭanga chhang them tla zawhtein an lo ei ṭhin ang hian an lo chhar ve thin a ni. An tam zual chang chuan lehkha ipah kan fun khawm a, in aṭanga hla deuh takah kan va paih a, chung zinga a tam zawk chu lo let lehin kan in an lo thleng leh ṭhin. Rannung te tak tê te hi an chaw a ni”, tiin. Uṭawk te hian Pu Buanga sawi ang hian rannung te tak tê te zawngin chawhnu tlai lamah an lo chhuak ṭhin a ni ngai a, mahse, chhang them an ei duh tih hi ka hriat vawikhatna a ni.

May ni 16-ah vek hian Caste - Its inhumanity and Cruelty tih thupui chhunga a thil chhinchhiah chu: “Ni khat chu ka veivahnaah kawng sira mu hi ka hmu a, ka va hnaih chuan inhlawhfa nu rethei tak hi a lo ni a. A cher em em mai a, a ruh chu vunin a tuam ṭip ṭep a. A dam loh avanga hna thawk thei tawh lo a lo ni a, a kiangah chuan naute te tak tê hi a awm bawk a. Ka en lai chuan khawtual mi pakhat hian a rawn kal pel a, dam lo mu kawm reng chu hmusit taka thlirin aw vin tak hian, ‘Tho vat la haw thuai rawh’ tiin a hau a. Chutia mi dam lo hmusit taka a hau ka hmuh chuan chu pa chu a kawr nghawnga ṭham nawka a lu chu leia nawr nawk hi ka duh a. Chutih lai vêk chuan police pakhat hi a lo thleng ve a, chu sawrkar hnathawk hnenah chuan dam lo nu rethei tak chu engtia tih nge ṭha ber ang tih ka lo zawt a. Rei fe a inngaihtuah lai chuan lo thlir ve pakhat chuan chu nu chu khawih loh a ṭhat ber tur thu a rawn sawi ta a. Hnam hnuaihnung a ni a, a taksa khawih chu thil tenawm khawihna a ni a, inbual ngei ngei a ngaih thu a rawn sawi ta mai a. Chu nu chu police station-ah ka hruai lut a, chuta ṭang chuan hlânga zawnin damdawi inah kan hruai ta a ni.

He dam lo nu hi lo hmu ta lo ila chu zankhuain kawng sirah chuan a mu ang a, khawvar nghak zo lovin a thi emaw a ni dawn a. A ruang chu sihalin an hnuk bo ang a, mulukawlhten ruai ṭheh nan an hmang mai dawn a ni. Mulukawlhte khan thing kung aṭangin chil putin an thlir reng a, chu nu rethei tak chu thi turin a inpeih tawh a ni tih an hmu vek si a! He caste system zet hi chu a va nunrawng em, hnam hnuaihnungte chu bawng ai pawhin an ngaihsak lo zawk chu a ni si a!” tiin a ziak a ni.

May ni 31-a a chhinchhiah, Barak river in flood at Silchar tihah chuan, “Lui tui lian chu a kuang aṭangin ft. 20-30 zeta sang a ni a. Tlang ram aṭangin mau te chu a rawn len kawlkalh nek nuk a, a ṭhente chu a hung hungin a rawn len thla duai duai a. Mi te chu lawngah chuangin an inthiar zung zung a, a ṭhen erawh chu chung thliarkar lang nul nul, mau hungah chuan chuang kaiin lui mawng lamah an chhuk a. Lui kama inte chu a chim pil hneh khawp a, ina thil zu la tur pawhin ft. 20 zet liluh a ngai a ni. Hmun hniam laia in tam tak chu a chim pil a, in chung lang dut dut pawh hmuh tur a tam hle a. In eng emaw zat chu an kawngka chin thleng a chim bawk ani” tiin.

Kumin 2022 pawh hian Silchar tui lian hi a nasa leh hle mai a, Mizo tlawmngaihna leh Kristian kan nih avanga mi ṭanpui ngai puih duhna thinlung lo luang chhuak hi a va ngaihnawmin a va hmuhnawm em. Hmanni lawka ramria inkap khan ṭanpui duhna thinlung kan pu leh mai thei hi kan mawl luat vang chu a ni lo chiang a ni lawm ni.