Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 73 ; Kum 1893 June thla chhunga Pu Buanga te thil chhinchhiah pakhat

Kar hmasa khan kum 1893 May thla chhunga Pu Buanga te thil tawn te kan sawi tawh a, tum ṭumah chuan June thla chhunga a thil chhin­chhiah pakhat sawi kan tum dawn a ni.

June ni 7-a a thil chhinchhiah chu Two Officers killed in Lushai tih a ni a, a sawi dan chuan heng sipai officer pahnihte hi Mizote nena an inkahnaa thi an ni a, Changsilah an kuang an ur a, a ti kher a. An ruang chu Silchar-ah an rawn la thla a, sipai thi chawimawina famkim nen an ruang chu thlanmualah vui liam an ni, tiin a ziak. Mizote hian kan lalte leh mi hmingthang, ropui bik te ruang hi kan lo ur ṭhin a, sangha dah ṭhat rei nana thuk chunga kan rep ang hian mitthi ruang chu kuang chhungah an rep a ni. Indonaa thi sipai pahnih ruang hi Silchar an panpui hmain a rim chhiat loh nan an ur tihna a nih chu.

British sipaite kum 1890-a Aizawla an inbenbel chhoh ṭantirh khan Suakpuilala fate leh lal dangte inthurualin Aizawl kulh leh Changsil kulh an kap chiam a, an la ṭhelh a nih kha. Mizorama Bawrhsap hmasa ber Capt. H. Browne-a pawh an kaphlum ve kau a nih kha. Sapho lamin kan pasalṭha Khuangchera an kap hlum ve thung. He inbeihna hi British lam chuan Mizo lalte an hel a, chuvangin kan man a, lung inah kan khung ta, tiin an sawi ṭhin a. Mizo lam sawi danah thung chuan, khatia kan rama awm ngheh tuma kulh an sa ta tlut tlut kha hnawhchhuah tumin kan bei a, ralthuam kan inneih ṭhat hleih em avangin kan hneh zo ta lo va, kan tuar ta, tiin kan sawi ve thung. Hel kan ni lo va, kan ram chhung ngeia an rawn inkulh kha hnawhchhuah kan tum a ni zawk a, kan ngam ngang loh avangin hnawhchhuah ahnekin kan ram chu min hnehchhuh ta, kan ti ve tlat a ni. Hei hi dik pawh a dik zawk reng a ni.

Sapho hian mi ram an va hnehchhuh a, an va luah reng reng hian kha ram thau kha an hip chhuak ngar ngar a, an hip dak hnuah an chhuahsan a, ram dang thau hip tur an zawng leh zel ṭhin a nih kha. Mizoram zim te, tlang ram mai erawh kha chuan hausakna kan nei lo va. Ram dangte angin rangkachak leh lunghlu chi hrang hrangte kan nei ve lo va, thing hlu leh man to tak taka hralh tur kan nei hek lo. Chutiang ram chhengchhia leh rethei ni si, engah nge Sapho khan min lo chhuh luih a, min awp zui tih zawhna hi han chhang dawn ila.

Mizote khan kan ram chin, kan sai ramchhuahna kha kan lo hauh zau khawp mai a, Assam lamah chuan Silchar pelin Sonapur lui khu kan lo hauh thleng a. Bangladesh (tun hma chuan Bengal) lamah chuan Khawthlang tuipui thlang lama tlang ram khu kan pi leh pute lo chenna a ni a. MNF pawhin an hmunpuia an hman ṭhin Mahmuam leh Sazek tlang te khu Mizo phuah a ni a. Tun thlengin Mahmuam khua an la ti zel a, Sazek tlang chu Sajek tiin an sawi thung a, tlang ram hnuaia phai zawl pawh kan lo zu hauh ṭhin a ni. Burma lamah chuan Run lui, Khampat bung te khi kan rama kan chhal a ni a, a aia hla pawh a ni ang e. Manipur lamah pawh Loktak dil khi Vanhnuailiana hauh chin niawma sawi te pawh an awm. Eng pawh ni se, British-in ramri min kham sak hma kha chuan kan duh chen chen kha kan valh hlawm mai a ni a, a chak zawkin a chak lo zawk an hneh chhuhna khawvel kha a ni.

Chutianga kan rama kan lo hauh chhungah chuan Saphovin ram ngaw vatin thingpui an rawn ching ta zel a, kan sai ram chhuahna leh kan pasalṭhate tual lenna an rawn ti chereu ta zel chu zu rum ṭhaihin thingpui huan leh a bul vela khuate chu kan zu run ta zeuh zeuh a. Kan hauh chhunga an khaw rawn sah leh thingpui huan siamte chu bansanin rawn inzar zel lo se chu keini pawhin kan zu bei zui fo tawh nang. Amaherawhchu, vawi eng emaw zat kan zu vau hnuah pawh an la rawn chhunzawm zel avangin kum 1871-ah ‘Phaitual Runpui’ kan zu nei ta a, thingpui huan leh vai khaw sawm dawn lai kha kan lalte intiamrualin kan zu run ta a nih kha.

Chu ‘Phaitual Runpui’ chuan East India Company, Kumpinu kan tih ngeng kha a chhun ta ngang mai a. Sumdawnna hlawk tak an kalpui mek Thingpui huan chuan a tuar dawn tih an hmu lawk a, chuvangin a tih dan awmchhun nia an hriat chu Mizote ṭhiana siam a ni a. Intihhlimna te siamin Silchar-ah leh Chittagong lamah Mizote hip tumin khatih laia Bawrhsapte khan zai leh lam te, hmuhnawm chi hrang hrangte an buatsaih a. Mizo lalte leh an khuate pawh eng emaw zat chuan kan zu chhim hlawm a, chung zingah chuan Rothangpuia leh Vanhnuaithangi te leh an khuate kha zu kal kan hriat chian theihte chu an ni a. Amaherawhchu, Sapho beisei anga ṭhiana siama inremna min siampui ngawt kha a lo tawk zo lo va, kan sai ramchhuahna ṭhiata thingpui huan an rawn valh zauh zel si avangin kan lalte khan vai khua leh thingpui huan run kha an ṭhulh phah chuang lo. Calcutta-ah Viceroy leh sipai hotute khan an sumdawnna kawnga mi hnawksak hmuhin min hmu lian ta zel a, kum 1871-72-a sa ui min tanpui kha a tawk lo tiin kum 1889-90-ah sal kan mante chhuaha sa ui tanpui turin an lo thawk leh ta a. A hmaa an lo tih anga inremna min siampuia an haw leh ang mai kha duhtawk lovin, an sumdawnna rangkachak, thingpui huan siam chu kan tihbuai zui zel loh nan an thuhnuaia awmtira min awp kha an thu tlukna a lo ni ta a ni.

Chutia Aizawl leh Changsila kulh siama awmhmun an khuar nghet ta chuan indona lian a hring chhuak a, kan lalte pawh an man khawm a, kan khuate halin meivapah an chantir ta a. Kum 1890 aṭang chuan kan lal huaisen leh chak deuhte khan an hmun aṭang ṭheuh khan Sapho hnawhchhuah tumin an lo bei ta zel a. Chu chu Pu Buangan kum 1893-a sipai officer pahnih, kan pasalṭhate kah hlum a sawi pawh kha kan sawi tak kal zel kha a ni.

Pathianin rem atih chuan kum 1890-a kan lalten Sapho hnawhchhuah tuma an inbeihna lian tham tak hi kan la sawi dawn nia.