Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 74 ; Kum 1893 June ni 21-a Pu Buanga thil chhinchhiah

Kar hmasa khan kum 1893 June ni 7-a Pu Buanga thil chhinchhiah kan sawi tawh a, tum ṭumah chuan June ni 21-a a thil chhinchhiah kan sawi thung ang.

June ni 21-a a chhinchhiah pakhat thupui chu Manipuri Murderers tih a ni a, chuta a sawi dan chuan Manipuri tualthattute hian thingpui huan neitute hnathawkte hi an that reng mai a. Chung hnathawktute chu bank-ah emaw, Post office-ah emaw thawktute hlawh tur leh thil danga hman tur pawisa kenga zin veivakte an ni a. Chutia Manipuri hovin an pawisa ken ita an lo suam a, an lo thah fo avangin sawrkarin Lakhipur-ah anmahni hremna ni pahin police station a hawn phah ta a. Lakhipur hi Manipuri-ho hmunpui pakhat a ni a, Cachar district chhungah hian Manipuri 22,000 lai an awm a ni. European officer pakhat kum khata a hlawh leh senso dang atan Rs. 15,000 a ngai a, chung pawisa chu Manipuri-ho hnen aṭanga khawn ngah tur a ni a, district chhunga in tinin Rs. 3 zel an chawi ṭhin. Thingpui huan neitu Cockburn-a pawh kha Manipuri-ho thah hi a ni, tiin a ziak a. Sawrkarin Manipuri-ho suahsual rawngbawlna khapdai tura Sap officer an dah chu an mahni hremna a nih tel avangin tihluihnain Manipur mi chhungtinin Sap officer senso chu an tumsak a ni.

Meitei-ho hi hnam kawlhsen tak chu an ni phawt mai a, Naga leh Mizote nen pawh tu nge kawlhsen zawk ang tih theih tur an ni awm e. Manipuri tiin sapho hian an ziak a, Mizo chuan Meitei kan lo ti ṭhin. Meitei tih hi an in ziah dan pakhat a ni reng a, Meetei ti pawhin an ziak bawk a, ṭhenkhat chuan Meithei tiin an ziak bawk. A enga pawh hi an pawm vek awm e. Pu Buanga sawi anga Lakhipur-ah ngawt pawh 22,000 zet an lo awm hi a mak ang reng a. Kum 1901 chhiarpuiah khan Cachar district chhunga Meitei awm zat chu 42,000 an ni a, Sylhet district chhungah 30,000 an awm bawk a ni. Manipur ram chhung ni si lo, Cachar district chhunga khaw pakhatah heti zat zat an awm hi chhan a nei ngei tur a ni a, a chhan han chhui hlek ila.

Kan sawi tawh angin Cachar-ah hian tuan leh mang ata tawh Meitei-ho hi an lo khawsa ve tawh a, Manipur aṭanga raltlan leh a hlawp hlawpa pem lut an ni a. History aṭangin, Cachar-a Meiteiho pem luh ṭan chu kum zabi 5-na lam daih tawh kha a ni a. Kum 1806-ah khan Manipur lal fanu Induprabha Devi-i chuan Cachari lal Krishnachandra-a a nei a, ṭhahnem takin lalnu hi an zui a. Chu mi hnuah kum 1819-1825 lai khan Burma lalin Manipur hi a run chiam a, chu chu Meiteihovin kum 7 chhung chhiatna rapthlak an ti a, an ṭawngin Chahi Taret Khuntakpa an ti. Burma sipai hlauvin Cachar-ah hian an raltlan ta hum hum a, heng raltlan hlawmpui ber hi Kashipur leh a hualtu phaizawl velah an awm ta a ni. Chu mi hnua kan hriat leh chu kum 1850 khan Manipur lal Nara Singh-a a thi a, a nau Devendra Singh-a chu a lal ta a. Nara Singh-a nupui Kumudini-i leh an fapa Chandrakiti-a te chu Cachar-ah an raltlan a, an hote leh mipui tam takin an zui a. Kumudini-i te nufa chuan British-ho ṭanpuiah sawmin Manipur lalṭhutthleng chu lakkir leh an tum a ni. Manipur lal fapa Chandrakiti-a sipai zingah chuan Zoluti (Mary Winchester) pu, Mira-i pa pawh a tel ve a, kum 1850 May thlaah chuan indo tûrin a kal ve a. Barak lui kamah Devendra Singh-a sipaite nen nasa takin an inbei a, Chandrakiti-a chu a chak ta zawk a, Manipur lalṭhutthlêng chu kum 1850 June ni 7 aṭangin a luah ta a ni. A chak lo zawk chu Cachar-ah an raltlan ve leh bawk a, chutiang chuan an tualchhung buaina leh Burma lalten an run ve bawk ṭhin avang leh inneih pawlh avangin Cachar-ah hian kum 1800 chhung vel lai chu Meiteiho hi an lo khawsa tawh a ni.

Kum 2009 khan Rev. Chawng­hranga nen Rengdil chanchin zir turin kan zu leng thla ve mai mai a, chuta an lo sawi chu hei hi a ni: Rengdil hming put chhan chu Reng lalin dil a khuah, dil lian leh tê a awm a, eng Reng lal dil siam nge an hre chiang thei lo, tih hi. Dil chhak tlangah khuan Lungkulh an tih hi a awm a. Chu kulh chu lei chhunvuma siam a ni a, kulh aṭanga chhim lam hnai têah khuan leirawhchana sak in ṭha tak, a vel pawh tuihawk luankawr mumal taka siam hi a awm ṭhin a. Leirawhchan in ram chu a hmu apiangin mak tiin an piai liam liam a, an ti chhe zo ta a, a in ruangam pawh hmuh theih a ni tawh lo va. A chan leh chan loh en nan an chhu keh zel a, leirawhchan phek hlai deuh pawh hmuh tur awm tawh lo va, a keh them tê te chu tun thlengin lungkulh hmunah chuan a la awm. Pu Vanlalhuma Singson, Archeologist, Art & Culture chuan heng leirawhchan hi mei thuka hal chan ni lovin, nia pho char ni zawk awma a rin thu min hrilh a.

Chu Lungkulh te, Rêng puk te leh lal sulhnu dangte chu tu sulhnu nge tih kan zu chhui ve deuh mai mai a. Upa Rokima Rengdil sawi dan chuan tun hmain Pu C. Chawngkungan a lo zu en tawh a, ani chuan Manipur lal fapa sulhnu a ni a, lalṭhutthleng an inchuh laia a chang lo zawk rawn inkulhna a ni e, tia a sawi thu min lo hrilh a. Khawtual mimir chuan Tripura Reng lal sulhnu riakah an ngai tlangpui. Hriphaw high sikul zirtirtu Meitei pa nen kan intawng a, ani pawhin Meitei lal sulhnu a nih thu min lo hrilh ve mawlh mawlh bawk a. Thil mak ang reng tak tak kan zu hria a, kan tawng bawk a, Vai lal sulhnu chu a ni chiang a, vai pathian biakna lung dum chang tak mai pawh Hriphaw khua Pu Dinga inah ka zu hmu e. Vai pathian Ganesh-a an biakna a ni a, Hindu lal sulhnu zawng a ni chiang e.

Kumin hi Rengdil kum za tlin kum a ni a, chumi denchhena an hriatrengna bu chhuah ka la hmu lo na a, Rengdil khaw chheh vela vai lal sulhnu an chhui dan chi hrang hrang ka lo chhiar hlawm a. P.C. Lalchhuankima chhuina ngaihnawm tak a awm a, ani chuan Tripura Reng emaw, Manipur Reng emaw puh lovin Shah Jahan-a fapa upa ber dawttu Shah Shuja-a sulhnu niin a puh thlu ta deuh a, Rengdilah hian a thi niin a ring a, mak ka ti viau mai. Shah Shuja chu Wikipedia sawi dan chuan kum 1661-ah Rakhine, Burma-ah Arrakan lalin a that niin an ziak a, a dik hmel viau si.

Ka peng kual thui ta deuh a, Pu Buangan Meitei tualthah hmang chanchin a sawi kan sawi azarah Rengdil Lungkulh hi Meitei lal sulhnu a lo ni reng em, tiin ka ti tawp rik ang e. Mithiamten zu chhui chiang se, kan kawtkaia thil hlu tak awm reng si a chin hriat loha awm atan chuan a pamhmai lua e!