Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 76 ; Kum 1893 July thlaa Pu Buanga thil chhinchhiah pakhat
Tun ṭum chu kum 1893 July thlaa a chhinchhiah pakhat kan sawi ang. Ni 5-ah chuan Rainfall tih thupuiah chuan ruahtui tlak dan inang lo tak a chhinchhiah a. London-ah chuan inches 24 a tlak laiin Cherrapunji-ah chuan inches 360 zet a tla a. A tlak tam lai chuan Cherra-ah hian inches 804 te a tla niin a ziak a. Tun hmaa naupan laia kan zir ṭhinah khan khawvela ruahtui tlak tamna ber chu Cherrapunji kan ti ṭhin a nih kha. Tun lai hian a la tla tam reng em tih leh a aia tlak tamna hmun a awm tawh em tih te han sawi zui ila. Khawvela ruahtui tlak tamna hmun ka’n zawng vel a, kan ram India-ah hian hman lai ata tun thlengin ruahtui tlak tamna ber kan lo la nei reng a, chu chu Cherrapunji leh Mawsynram, Khasi rama mi ve ve an ni a.
Cherrapunji-ah chuan kum khata ruahtui tla chawhrual chu 11,777 mm a ni a, chu chu ft. 464 zet a ni a. Fur lai chuan Cherra-a ruah sur chu chhum lo chat lovin ni 15-21 chhungte zu sur a! Chutianga ruahtui tam chu an khaw inchhuanna ber ni mah se, thlasikah erawh chuan thla thum te emaw ruah a tlak loh avangin tuikhur a kang hlawm ṭhin a, chawi tur a tlem avangin khawtlang buaiin an buai fo thin niin an ziak! Shillong aṭanga chhim thlang lamah lirtheia tlan vang vangin km 50 lawkah Cherrapunji chu a awm a, darkar hnih tling lo deuh tlan a ngai. Cherrapunji khua hi a hming hmasa chu Sohra a ni a, anmahni awptu Sapho khan Churra tiin an lamsak a, khualzinhovin Churra tih chu Cherra tiin an lo sawi chhawng a, Cherra khua, Cherra punji tiin khualzinhovin an sawi darh tak zel avangin a lar ta zawk a, kum 2007 lam aṭang khan an khaw hming dik tak Sohra tiin sawrkarin a thlak leh ta a ni.
Cherrapunji tih chu ‘Serthlum hmun’ tihna a ni a, a khaw tlang san zawng hi ft. 4290 a ni a, Aizawl tlang aiin a sang hret a ni. Aizawl sang lai ber Chaltlang veng hi ft. 4038 a ni a, Durtlang hi Aizawlah kan rin luh tak hnu hian a sang ta ber a, ft 4541 zeta sang a ni a, Cherra tlang san zawng chu Chaltlang leh Durtlang inkara awm a nih chu. Cherra aṭang hian chhim lam han hawi ila, Bangladesh phai a lang ruih tawh a, km 25 chauh a ni. Mizoten Cherra kan hriat lar dan ber chu Pathian thu zirna in hmingthang tak khu a ni a, kum 1887 daih tawha din Cherra Theological College hi Mizo zir hmasa ber leh Pastor hmasa ber Chhuahkhama zu zir chhuahna kha a ni a, kum 1912-ah khan. He Pathian thu zirna college hi kum 107 zet a kal hnuah Shillong khawpuia Mawklot vengah sawn a ni a, a hming pawh John Roberts Theological Seminary, tiin a dintu Principal Rev. Dr. John Roberts-a hming an chawi ta a ni. Khasi rama Welsh mission luh hmasakna ber a ni bawk a, kum 1841 khan Thomas Jones-a chu Cherra-ah hian a lo thleng a, Khasi hawrawp siam chhuaktu kha a ni.
Cherra aṭanga khawthlang lamah ngil takin boruakah teh ila, km 20 emaw lekah Mawsynram hi a awm a, lirthei chuan hmar lamah tlan chhuah phawt a, km 40 vel hnuah chhim lamah kual lehin km 40 bawk tlan let leh a ngai. Lawngtlai aṭanga Siaha luh tum ang deuh a nih chu, khua hmu reng sia thleng lawk lova kual fe ngai ve tho a ni. Presbyterian Church of India hnuaia inkhawmpui lian ber General Assembly pawh Mawsynram-ah hian kum 2016 khan kan zu neih nghe nghe kha. Cherra ang thovin Bangladesh hnaih tak khua, km 20 emaw chauh a ni. Khasi chuan Mau-sin-ram tiin an lam.
Kum 1966 June ni 7 khan khawvelah ni khata ruahtui tlak tam ber ṭum a thleng a, chu chu Cherrapunji-ah hian a ni a, 944.7 mm (inches 37) zet a ni a, chu India Meteorological Department (IMD) record chu a ding ta ngar ngar a. Kumin June ni 17, Zirtawpni zing dar 8:30 khan chu world record chu khumin Mawsynram khuaah hian ruahtui 1003.6 mm (inches 39.5) teh meuh zu tla a! Khawvela hmun hnawng ber, Wettest Place on Earth 2022 tiin an vuah ta nghe nghe a ni. Mawsynram-a kum khata ruahtui tla chawhrual chu 11,871 mm (inches 467.4) a ni a, Mizoramah chuan inches 100 vel hi kan ruahtui tla dawn chawhrual zat chu a ni. Kan ramah pawh ruahtui a tam kan tih viau laiin kan let 4 aiin Mawsynram chuan an dawng tam a nih chu. Heng laia ruah baw hawk hawk kan tih aia nasa hian Mawsynram-ah chuan a sur tluk tluk ṭhin avangin rangva in, ceiling neiah pawh inbiak hleih theih loh khawpin a bengchheng a, chuvangin khawtual mi tam ber chuan di leh thilthek ang chi hnahin inchung an khuh ṭhin an ti.
Heti taka ruah a sur nasat chhan hi khawchin thlirtu Sunit Das-a, Indian Meteorological Department mi chuan Bay of Bengal tuifinriat chung tuihu insiam mup mup kha Bangladesh chungah lo thlawk chho zelin Mawsynram chung zawnah hian ruahah a insiam tam em vang a ni, a tih chu.
Cherra leh Mawsynram tih lohva ruahtui dawng hnem ber chu South America khawmualpuia Colombia rama a ni daih thung a, Tutunendo khua chuan kum tinin 11,770 mm (inches 463.3) a dawng ve bawk. Cherra tluk thuak tho a nih chu. He khua pawh hi khawthlang lam hla vak lova South Pacific Ocean chunga tuihu insiam kha an khaw chungah hian ruahah a chang ta a ni awm e.
Chutiang khawpa khawvel hmun ṭhenkhata ruahtui a tlak tam lai chuan Atacama thlaler-ah ve thung chuan kum tluanin 1 mm pawh a sur tling lo va, kum 500 chhunga ruahtui dawng miah lo lai pawh he thlalerah hian a awm an tih chu. He thlaler zau tak, 104,741 sq. km. laia zau hi Mizoram (21,081 sq.km) let 5 zeta lian a ni a, Sikeisen leilung nen a inang hle a ni ang, NASA pawhin Mars Roboters te kha he thlalerah hian an enchhin niawmin ṭhenkhat chuan an sawi a. Ṭhenkhat chuan he thlaler leilung ro em em mai chhunga damdawi inchawhpawlh vel hi khawvel hmun dang ang a ni lo va, ni zungzam hlauhawm tak UV radiation pawh a nasa a, chuvangin Sikeisen leilung zir nan a ṭha hle niin an sawi bawk. Eng pawh ni se, Atacama thlaler hi khawvela hmun ro ber, a dung sei zawng pawh Mizoram dung lam let thum dawna sei hi zan khawthianga van lam thlir nana hmun ṭha ber pakhat a ni e, an ti, ṭhenkhat chuan.