Sulhnu 77 ; Kum 1893 July 12-a Pu Buanga thil chhinchhiahte

Kar hmasa khan khawvela ruahtui tlak tamna ber Cherra leh Mawsynram kan sawi a, tun ṭum chu kum 1893 July ni 12-a Pu Buanga thil chhinchhiahte kan sawi ang.

Pu Buanga te hi kum 1893 January thla tir tea Silchar-a lut tawh an ni a, Mizorama luh tumin Bawrhsap an dil a, ram buai a la nih avangin phalna an hmu lawk thei lo. Hmun danga luh an tum tawh si loh avangin Pathian ringin an nghak ngawt mai a ni a, tawrhchhel a ngai hle awm e. Kan sawi tawh angin an chhuahpui Arthington-a missionary tho William Pettigrew-a pawh ram buai ve tho Manipur-a luh tum chu phalsak a la ni bik lo. Chutianga Silchar-a tangkhang tlang ta chu mission indin tir tê, Welsh mission kha an pui a, Baibul milem leh thuziak thehlep te semin, inkhawmnaah te an tel ve a. Pu Buanga chuan Bengali ṭawngin sermon a sawi theih tawh avangin Welsh mission hian an ṭangkaipui hle ang tih a rinawm. Tih tur em em an neih loh avangin Pu Buanga te chuan Welsh mission puih kha hna berah an nei a, chubakah Mizo ṭawng kha tihtakzetin an zir a,

a aw b pawh hemi kum hian duang chhuak vek tawhin Mizo zirtir an chak em em tawh a. An hmuh chhunte lah kha an ṭi em em a, an intawh pawhin lehlam hawiin an pel thin tih pawh kan sawi tawh kha. Chutianga Mizorama luh tuma phalna an nghah laia a thil chhinchhiahte hi a ni, kan sawi kan sawi te hi ni.

Thupui pakhat Damp tih ngawt a ziakah chuan fur khawchhiat vang lai a ni bawk a, ni tam tak chhung chhum lo chat lova ruah a sur avangin boruak a hnawng churh mai a, an thawmhnawte lah chu a huh chuap mai bawk a. Thawmhnaw hnawng ti ro thei ber ni lah chu a hel ta emaw tih mai tur hian lan tik ni a awm reng reng lo mai a. Chutia ni tam tak chhung ruah a sur hnua chhum a lo kian a, ni a lo lan chhung darkar rei lo teah chuan an huan palah an thawmhnaw leh mutbu te an thil neih zawng zawng hi an pho chhuak a. Lalnu lukhum cheimawi ang mai hian an pal te chuan an khum mawi fer fur mai ṭhin a ni! Chutianga ni a lo chhuah ṭum chuan khum puan phah rovah zan khat an mu ve thei ṭhin a, a tuk zan chu a lo hnawng leh hman tawh ṭhin a ni.

Tunah hian khawvel a lum zel kan ti a, van lama kan meikhu leh boruak chhe thawn chhoh hian ni zung hlauhawm lo thlifimtu chu a han ti chhe zel an ti a, kan ngaw te kan ṭhiat chereu nasa tawh a, khawvel hi a ti lum zel kan ti bawk a. Kan khaw lua ngaw kan tih chereu leh lui kama ngaw kan ṭhiah te hian ruahtui a ti tlem a, tuihna a ti kang zel kan ti bawk a. Chuvangin ruahtui tla hi a tlem ta tial tial a ni, tih awm takah hian kumin chhunga Mawsynram-a ruahtui tla chu a tam ber ṭum, world record a ni lawi si. Lehlam han thlir ila, khawvel lum tial tial hian chhim tawp leh hmar tawpa vur tlang lian pui puite a ti tui zual zel a, tuifinriat chim chin a ti sang zel a. Tuifinriat chungah tuihu a insiam nasa zel a, chu chuan ruah tam zawk a siam zel ve bawk niawm a ni. Sik leh sa mumal tak nei ṭhin kha, han ti ila, tun hmaa ṭhal, nipui, fur kan tih lo thleng deuh zat zat ṭhinte kha a mumal lo ta hle mai. Ruahthimpui leh ṭo haw tur te kha kan pate khan an sawi lawk dik chat chat ṭhin kha a ni a, tun lai hian ṭo te hi a lo haw ngai ta lo nge ni! Ruahthimpui lo thawk tur inmung dur khup khup te kha hlauh ena en lovin hmuhnawm enin kan en ṭhin kha a ni a! Mizo pain an hriat bel em em ṭhin, chumi chu a lo thleng ang a, chumi hnuah chu chu kan ti ang a, tia sik leh sa lo thleng tur an sawi lawk te kha a lo thlen dik theih tak loh avangin zawlnei derte pawh an iang zo ta. Eng pawh ni se, khawvel hi chu kan sawp rethei em a, kil tinah a hmei a pa, chitin hnamtin hian kan thiam ang tawkin kan nghaisak rawn a, engtin nge a hun takah sik a rawn hrin chhuah ang a, a hma ang diak diakin sa a rawn ken leh tehlul ang ni!

July ni 12-ah Children tih thupuia Pu Buanga chhinchhiah hi han sawi ila. Pu Buanga hian Kristian kuli fate a tlawh ṭhin a, naupangte chuan an nel hle a ni ang, Pu Buanga khupah lawnin a lukhum chu khum chhin ve an tum ṭhin a. Chung naupangho chu an taksa pumpui hi hriakin an zut chhuak vek a, kawr leina an neih loh avangin khaw lumah pan deuh, khaw vawtah chulh chhah deuh kha an kawr hak ai a ni mai. Mizote hian thlasikah vawk hriak hi an inchulh ve ṭhin a ni awm e. Vawk hriak bak hriak dang an siam chhuah an dah ṭhat awm kan hre ngai lo va, (Hria kan awm chuan min hrilh se kan lawm ngawt ang) kan naupan laia awmnâ atan ar hriak a ṭha, tia kan nuten kan awma min chulh te kha kan hriat chhun chu a ni leh mai.

Taksaa hriak chulh hi ṭhat lohna tam tak a awm laiin ṭhatna chi hrang hrang a awm ve bawk a. Mi thiamte sawi dan chuan vun a vawng him a, vun a tichhahin vun chuar tur a veng an ti. Silchar-a Pu Buanga sawi naupangte chuan vun a tichhah tih hi vawt laka an invenna pakhat chu a ni ngei ang. Hriak ṭhatna dang an sawi chu vun ro tur a veng hi a ni. Hriak han tih lema vawk hriak emaw anṭam hriak emawa chulh kawi zul lam a ni kher lo va, body oil an tih ang tunlaia nulaten thlasika an inchulh ang chi hi a ni.

Mission Vengthlang Synod quarters-ah kan seilian a, kum 1967 aṭangin kan awm ṭan a, chutih lai chuan Mission Veng vek a la ni a, biak inpuiah lawiin sande sikul chu hmeichhe sikulah kan kai ṭhin. Ka pa hi Upa Rokunga pui tura an tih avangin a bial chu an fang dun ṭhin a, ka pa sawi ka la hriat reng chu: “Upa Rokunga kha pa ṭawng tam lo tak a ni a, veng thlang lama hmeithaite kha kan tlawh ṭhin a. Khawhar taka lo awm hmeithaite kha a kawm thiam tlat a, a ti nui har har thei ṭhin”, tiin min hrilh a ni. Kum 1968-ah kohhran a indan khan Mission Vengthlang kan ni ta a. Kan quarters lianpui, Pu Rosto Singh Diengdoh-a in Synod-in a leisak chu kum engemaw zat kan luah hnuah an ṭhiat a, chuta vai mistiri leh a puituho khan thlasik lai hian anṭam hriak hi an inchulh fe ṭhin. Naupang tê kan la nih avangin vun damdawi angah kan lo ngai mai ṭhin. A ṭhat pawh a ṭha a ni ang, kum 10 hnuah Calcutta-a lehkha kan zu zir leh khan kan hostel bula chawkidar quarters-a nuho khan thlasikah an fate kha anṭam hriak an chulh lai kan hmu leh fo mai, a lo ṭha a ni ang e. Ayurveda-ah chuan chhawhchhi hriak hi thlasika inchulh atana a ṭhatna a sawi chu a hriak hi a zang a, rim a nei lova, vunin a hip thuai bawk, tiin an ziak. Tun lai mithiamte chuan olive te, anṭam te, coconut te, butter te leh Lavender hriakte hi thlasika vun ro ven nan leh vun hrisel nan a ṭha an ti. Chuvangin vai retheiin anṭam hriaka an lo inchulh chu a lo ṭha hle a nih awm chu.

July ni 12-ah tho Pu Buanga sawi nuihzatthlak pakhat chu a ṭhianpa Sap Upa sakawr chung chuan thu hi a ni. Sap Upa chuan sakawr chung chuan a zir fe hnuah chuan a chuang thiam ta viau a. A mawng sil na urh chu a ṭhu lawk thei lo va, a chuan hnuhnung ber aṭanga ni hnih hnuah chuan a ṭhu thei ta a. Chawlhni a lo thleng a, Pu Buangan pulpit aṭangin thu a sawi a, ani chu thing ṭhutthlengah vaiho nen an ṭhu a, a hrehawm ti chu a ṭhen deuh chak chak ṭhin a ni awm e!