Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 81 Welsh Missionary-ten Silchar-ah Magic Lantern an chhuah
Kar hmasa khan Pu Buanga te Aizawl lo luh ni tihchianna kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan an lo luh hmaah kan let leh ang a, Silchar-a an awm laia Welsh missionary-te nena an thiltih pakhat kan sawi ang.
Pu Buanga te Silchar-a an cham chhung hi kum khat a ni mai a, kum 1893 January thla tir têah an lut a, kum tawp December ni 26-ah an chhuahsan a, Aizawl an rawn pan a ni. October thla chuan Mizorama luh theih inbeiseiin an inbuatsaih fe tawh a, an hnena awm tur mi an zawng a, an hmuh hmasak ber chu Francis-a leh Joseph-a an ni a. Mizoram thlenga anmahni zuia an awmpui atan an ti a ni a, amaherawhchu, October ni 19-a pu Buangan ‘Servants leave us’ tih thupuia a ziah dan chuan an chhiahhlawh tur tlangval pahnihte hian an phatsan a ni. Anni hi Sap hmingpu an nih avangin Sap emaw tih mai tur an ni a, mahse Sap an ni hauh lo’ng e. Pu Buanga hian heng tlangval pahnih hi RC an nih thu a ziak a, chu chu a hrilhfiah leh si lo. Vai si Kristian hming nei an nih avangin RC a tih hi Roman Catholic kohhran mi leh sa an ni, a tihna a ni ang tih a rin theih a. Silchar-ah hian Roman Catholic kohhran a la din loh avangin khawi aṭanga Kristian nge an nih chu hriat phak a ni tawh lovang a. Roman Catholic kohhran hi Assam-ah hian kum 1890 aṭangin Gauhati-ah an indin ṭan a, Silchar lamah chuan kum 1950 hnu lamah an lo lut chauh a ni awm e. Chuvangin Pu Buanga ten awmpui atana an lak Roman Catholic kohhran mi pahnih hi Silchar mi an nih hmel lohva, hmun dang aṭanga thingpui huana thawk tura Silchar-a lo lut an nih hmel hle mai. A hma lama kan sawi tawh ang khan Silchar leh a chhehvel thingpuihuanah hnathawk tur kuli tam tak an la lut a, chung zingah chuan Kristian eng emaw zat an awm ve a ni.
An chhiahhlawh lak Francis-a leh Joseph-a ten an bansan tak hnuah hian Abdul-a leh Eli-a te an la leh a, he mite hi chu an hming aṭang pawh hian Mosolman an ni tih a hriat theih nghal a. Anni pawh hian a hnu zelah chuan an bansan a ni ang, Pu Buanga hian an lung an tihawi loh thu a ziak. Aizawla an lo luh laia an rawn hruaite chu Abdul-a te hi an la ni chuang lo. Mizorama an lo chhuah laia awmpui dang an lak leh kan hriat chian te chu Biloo-a, an chawchhum leh an tirhkah mipa naupang Bishanti-a te an ni. Thingpuihuan tlangah khan an hnenah kum thum emaw chhung an khawsa ve a ni.
Pu Buanga te Aizawla lut tura an inbuatsaih lam chu kalsan leh rih ila, Silchar-a mipui zinga Welsh mission thiltih pakhat han sawi lawk ila. Welsh Missionary awm te hi Rev. Dr. T.J. Jones-a te, Nula Laura Evans-i leh Nula Elizabeth William-i te an ni a, bazar vela lehkhabu thehlep sem te, dam lo ngaihsak leh Bazar leh puipunna vela Pathian thu sawi khan bul an han ṭan a ni a. Bul an ṭan kum 1893 hian an vanneihna tak chu Robert Arthington jr.-a missionary pathum Pu Buanga, Sap Upa leh William Pettigrew-a ten an pui kha a ni a. Bul ṭan lai hian kal dan tur ṭha ber hriat mai loh theih a nih avangin ar khaw thim daia han kawh chhuah ve mawp mawp ṭul changte pawh a awm ngei ang. Chutianga Welsh missionary-te thiltih pakhat chu Magic Lantern hmanga hmuhnawm an chhuah hi a ni.
Kum 1960 leh a hma lama Sihfaa Missionary Nurse Pi Hruaii khan a bul lawk Saituala ka pa Pastor-a a awm lai khan ka nu leh pa leh ka nausen lai thlate min lo laksak a. Colour mawi tak vek a ni a, lehkhapuan ṭha taka thlalak nemkai tam tak leh slide kan tih mai kha min pe bawk a. Chu chu entlang ang deuha bawm nei, a slide thuna han ena thlalak colour hmuhnawm tak en theihna kha a ni a. Tun hma chuan roll film kan hmeh zawhin a siam thiam hnenah kan pe a, damdawia a han sawngbawl hnuah negative roll film a ti chhuak a, chumi hmang chuan thlalakna lehkhaah a nemkai ṭhin a nih kha. Slide-ah chuan negative film aṭangin positive film an siam a, thlalak pakhat zel kha an tan bung thliah thliah a, lehkha khawng ker kuakah an thun a, chu chu a enna khawlah khan kan thun a, eng lam hawiin kan en ṭhin a ni. A enna bawm khan hming a neih pawh ka hre lo, slide kan ti vek mai. Kum 1960-ah colour thlalak ka lo neih tawh naa a hlutna kan lo hriat loh avangin slide te pawh kha kan tihbo zo ta a, Saituala kan kawmchhak Pu Rochhinga kawta kumtluang par kara ka naupan lai thlalak colour mawi tak takte kha kan ti bo zo titih tawh a, tun hnuah hian Pi Hruaii thla min laksak hlutzia kan man thiam leh chauh a ni. India rama colour thlalak an nemkai theih hun chu a tlai deh dawh hle a, kum 1981-ah Calcutta-ah Printing Technology kan zir ṭan a, chumi kum chuan colour roll film khan thla kan la ve a. Calcutta-ah colour nemkai an la tih theih loh avangin Bombay-ah min thawnsak a ni. Bombay-ah hian colour-a thlalak nemkai hi kum 1980 aṭangin an ṭan a ni awm e.
Colour thlalak chu han sawi zui hret ila, Pu Lloyd-a khan kum 1950 leh 1960 lai khan Mizorama an thawhna leh an vahvelna thla a la nasa hle a, Sap ramah chuan khatih lai khan colour-in thlalak an nemkai theih tawh avangin a hmuhnawm bik hle a. Pu Zonunmawia, tuna Sikulpui Headmaster sawi dan chuan Pu Lloyd-a thlalakte kha projector slide-a siam vek a ni a, a tupa Ryan Lloyd-a khan Computer-ah a digitised a, CD-ah thunin a nu Zohmangaihi leh a pi Pi Lloyd-i lo zin kha a rawn thawn a, Synod-ah min rawn pe ta kha a ni a. Ryan Lloyd-a khan digitised nachang a lo hria kha a va hlu em. Min rawn pe lo se chu kan hmu lo hlen dawn pawh a ni ang e.
Magic Lantern an tih hi chutiang deuh chu a lo ni a, a Projector bawmah slide kha an thun a, eng hmangin a milem kha an kapchhuak a, bang varah emaw, puan varah emaw an chhuah ṭhin a ni. Thlalak che thei lo a nih chu. Kum 1660 vela Dutch Scientist ropui tak Christiaan Huygens-a hmuhchhuah niin an sawi. Huygens-a hmuchhuah Magic lantern chu latin ṭawngin Laterna magica an ti a, kum 1893 October thlaah Rev. Dr. Jones-a chuan Silchar bazarah a lo chhuah ve ṭhin a nih chu. Kawngpui sira phaitual hnim hmun zauvah hian a pui apang an ṭhu tlim hmur mai a, hmuhnawm an tih hle ṭhin a ni awm e. Chung hmuhnawm an chhuah chu America ram hmun mawi tak tak te, Palestina rama hmun hmingthang tak tak te, ramsa chi hrang hrang te leh Isua chanchin te a ni a. Jones-an a chhuah a, Pu Buangan a lo hrilhfiah zel a. Pu Buanga a hrilhfiahtir zel chhan hi a rin hriat theih a, hmuhnawm thlirtu mipui chu Bengali an ni a, an zingah Pu Buanga tluka Bengali ṭawng thiam an awm lo a ni. Hetianga Chanchinṭha hril nana mipui koh khawm nan hian Welsh missionary-te leh missionary pawl dangte pawhin magic lantern an lo hmang ṭhin a, hmuhnawm chhuah zawhah Isua chanchin chu an sawi zui ṭhin a ni.