Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 82 ; Kum 1893-ah Silchar-ah tuihri a leng
Kar hmasa khan Welsh missionary-te leh Pu Buanga ten Silchar-a Magic lantern an chhuah chungchang kan sawi a, tun ṭumah chuan kum 1893-a tuihri leng pu Buanga sawi kan tarlang ang.
Pu Buangan Silchar-a tuihri leng a chhinchhiah ni chu November ni 1, 1893 a ni a, tuihri kai ṭhenkhat chu darkar khat hnuah an thi nghal a. Tuihri vei dam rei ber chu darkar 4 an dam a, a aia rei dam an awm lo, a ti. Kristian kuli chhungkaw pakhat an hmuh chuan an kawtkai maia dil tui chu an in a, ei rawngbawl nan an hmang bawk a, insuk nan leh inbual nan an hmang vek mai a ni, a ti a. Mipui tui tlan ber chu lui tui a nih thu Pu Buanga hian a ziak a, chu chu Tuiruang khu a ni a. An tui tlan ber pawh chu tuihri veia thite ruang paih nan an hmang a, an lang nual nual ta ve ang. Chutiang chu a nih avangin an kawta dil tui tling chu sawi loh, an tui tlan ber Tuiruang pawh tuihri inkaina a ni vek tihna a nih chu. Pu Buanga sawi zel naah chuan tuihri vei zawng zawng chu an thi zo deuh thaw a ni. Hemi kuma thi zat erawh a ziah lan loh avangin kan hre thei lo va, Assam ram chhunga thi zat emaw, India rama thi zat emaw pawh sawrkarin a chhinchhiah mumal loh avangin kan hre thei mai lo, Nuai tel chu an thi ngei ang tih kan hria. Hemi hma lam kum 1817-1860 chhung hian India rama tuihria thi zat chu maktaduai sawmpanga zet an ni, an ti.
Tuihri hi India ram aṭanga lo inṭan a ni, an ti a; Ganga luipui hi a lo chhuah ṭanna tak chu a ni an tih chu. Tuihri tia kan lo vuah hi Cholera a ni a, Asiatic Cholera tiin an sawi deuh kher ṭhin. A chhan chu Asia khawmualpui aṭanga lo chhuak a ni a, India ram aṭang chauhin a darh lo va, Asia khawmualpuia ram hrang hrang aṭangin khawvel pumpui huapin vawi eng emaw zat a lo darh tawh a ni.
Khawvel huapa tuihri darh hmasak ber nia an chhinchhiah chu kum 1817 khan a ni a, Ganga luipui kama Jessore khuaah a inṭan a. Buhfaia tuihri hrik kai aṭanga darh chhuak ta a ni an ti. Tuihri lo thleng chu rang takin India ramah a darh a, Burma leh Sri Lanka te a tuam chhuak a. Tuihri ti darhtu hi Sapho an ni a, luipui dunga sumdawnga veivakho, European-ho an ni an ti. Lawnga thawktuten an inkai darh a, an chhungte leh an mi tawn apiang an kai darh ta zel a ni.
Vawi 7 lai mai khawvel pumpui huapin tuihri hi kan lo inkai darh tawh a, a hmasa ber chu kan sawi tak khi a ni a. Kum 1817-ah India ram Jessore khua aṭangin a inṭan a, chutih lai chuan Bengal ram a ni a, tunah chuan Bangladesh ram khawpui Dhaka khaw thlang lama awm a ni. Kum 1820 thlengin India ramah an inkaidarh a, chutaṭangin khawchhak leh chhim lamah ram dangah a darh ta a ni. India ramah nuai tam tak an thi a, British sipai pawh sing tel an thi. He hri darh hi China leh Indonesia te a thleng a, Indonesia rama Java thliarkarah ngawt pawh 100,000 an thi a, hmun danga thi nen chuan hemi let tam tak hi a ni awm e. Sipai leh sumdawngin lawnga an inkai darh zel a nih avangin Europe khawmualpui a thleng a, Caspean tuipui hualtu ramten an tuar a, kum 1824 khan a lo dai ta a ni. Khawvel huapa thi zawng zawng hi maktaduai tel an nih a rinawm.
Vawi hnihna chu kum 1829 aṭangin a inṭan a, kum 1837 thleng a awh niin an ziak. Vawi khatna kha kum 1824-a dai ta kha a ni a, hemi lo irh chhuak leh hi a ni awm e. Russia ramah a thleng a, thi zat an tarlang lo. Hungary-ah chuan nuai chuang an thi a, kum 1831-ah Germany a thleng. Hemi kum tho hian Aigupta ram a thleng thla a, nuai khat leh sing thumin an lo thihpui a. Kum 1832-ah London a thleng a, mi sang ruk chuangin an thihpui a, United Kingdom chhungah mi singnga leh sangnga chuang an thi. Paris-ah chuan mi sing hnih chuang an thi a, France ram pumah mi nuai khat aia tam an thi. Europe aṭangin America-ah chhukin New York leh Canada ramah te, kum 1834-ah America khawmualpui hmar lam Pacific tuifinriat kam velah a darh ta zel a ni. America khawpui Washington DC-ah pawh kum 1832 June thla aṭangin September thlengin a cham a, nitin ruang sawm chuang an zawn chhuak an ti. Hmun dangah pawh an inkai chhawng zel a, America ram chu a tuam zau viau awm e.
Heng hun lai aṭang hian damdawi lam mithiamten tuihri chu an zir chiang chho ta a, France rama daktawrte chuan tuihri chu mi retheite khawvel aṭanga lo irh chhuak niin an hria a, Russia rama daktawrte chuan tuihri chu inkai awl tak niin an hria a, eng tin taka inkai theih nge chu an hre thei lo. America rama daktawrte chuan tuihri chu an rama ram dang mi lo pem lutte rawn ken luh niin an hria a, abikin Irish-ho an puh ber. British daktawrte chuan a chhan an hriat thiam loh em avangin chung lam khuanu remruat niin an ngai hial an ti.
Tuihri inkaidarh vawi thumna chu kum 1846-ah a inṭan a. Russia ram a nuai na ber a, mi maktaduai chuang an thi. Arabia rama Mecca khuaah mi singkhat leh sangnga an thi a, England leh Wales ram bikah mi singnga sanghnih an thi. London-ah mi singkhat leh sangli chuang an thi a, London khuaa hripui avanga an thih tam ber ṭum a ni. England aṭangin Ireland lamah an kai phei a, ṭam an lo tuar sa nen, mi sang tam tak an thi bawk. Liverpool-ah mi sangnga chuang an thi a, hmun dangah pawh sang chuang fe an thi. Kum 1849-ah chuan khawchhak lamah pawh Vietnam leh Cambodia a hrut a, hemi kum chhung ngawt pawh hian heng ram pahniha thi zat chu maktaduai khat leh nuai li vel an ni.
America khawmualpuiah pawh he tuihri hi a hrang hle a, US President sawmpakhatna James K. Polk-a pawh hri kaiin a thi a, ram pumah pawh mi sing chuang fe an thi a, Mexico-ah ngawt pawh mi nuai hnih chuangin an thihpui. Japan pawhin an tuar nasa ve hle mai, kum 1858-1902 inkar khan mi nuai hnih velin an thihpui bawk. Kum 1854 khan Spain pawhin an kai a, mi nuai hnih leh sing li dawnin an thihpui bawk a ni. Hengte hi a tuar na zual an ni a, ram dang tam takin an kai a, thihpui pawh nuai tam an awm. Kum 1860-ah khan he tuihri leng vak vel hi a reh ta niawmin an sawi.
A vawi lina chu kum 1863-ah Ganga luipui kam velah a lo inṭan leh a, muslim khualzinhovin an pu darh a, biakzina Mecca an pan hum hum avangin khaw chhungah ngawt pawh mi singthum an thi a. Middle East aṭangin Russia-ah kaiin mi nuai khat dawnin an thihpui a, Austria nena an indo lai kum 1866 khan he tuihri hian Austria ram a nuai a, mi nuai khat leh sing sarih ṭhelhin an thihpui bawk. Hungary-ah leh Belgium-ah singthum ve ve leh Netherlands-ah singhnihin an thihpui bawk. Germany-ah mi nuai chuang an thi a, kum 1867 khan Italy-ah pawh nuai khat leh sing hnih dawn an thi. America lamah a thleng thla bawk a, kum 1870 chhovah khan mi singnga velin an thihpui a, Mississippi luipui chu tuihri sem darhtu ber a ni. Kum 1875 khan he tuihri leng hi a dai leh ta a ni.
Tuihri lengin khawvel a tuam chhuah vawi ngana chu kum 1881 aṭangin a inṭan leh a, Europe-ah mi nuai hnih leh singnga chuang an thi a, kum 1892-ah Russia-ah mi nuai thum dawn an thi a, Spain-ah nuai khat leh sing hnih, Japan-ah nuai khat dawn leh Persia ramah sing ruk velin an thihpui a, Aigupta ramah pawh sing ruk dawn an thi bawk. Kum 1896-ah chu tuihri leng chu a lo tawp leh ta a ni.
Vawi rukna chu kum 1899 aṭangin a inṭan leh a, Europe khawmualpui chu an lo changkan tawh avangin an tui kawngte, luipui te an tifai ṭha a, he tuihri leng hi an tuar nep viau tawh a. Russia chuan a la tuar na viau mai, nuai nga chuang an thi leh a ni. Philippines-ah kum 1902-1904 chhungin mi nuai hnih an thi a, an ram zalenna sual hotupa ber leh an Prime Minister hmasa ber Apolinario Mabini-a pawh kum 1903 May ni 13 khan tuihri veiin a thi a, India ramah mi nuai riatin an thihpui bawk. Kan tarlanho bakah pawh ram tam fein an kai a, thihpui erawh sing tel an awm lem lo.
Tuihriin khawvel pumpui a tuam hnuhnung ber chu kum 1961-a inṭan kha niin an chhut a, Indonesia ṭangin a inṭan a, he tuihri bik hi Indonesia-ah chuan El Tor tiin an vuah a ni. Indonesia aṭangin kum 1963-ah Bangladesh-ah, kum 1964-ah India, kum 1966-ah Soviet Union a thleng a, thi erawh sang tel sawi tur an awm lo a ni awm e. World Health Organisation (WHO) chuan kumin March thla khan tuihri leng hian khawvel a la deng chhuak reng a, ram ṭhenkhatah chuan hri hi a la leng reng niin an sawi. Kum 2017 khan WHO chuan tuihri leng hian khawvel a tuam chhuah thuai zel avangin thihpui an tlem theih nan ṭan an la nasa a, kum 2030-ah chuan tuihri kai zinga zaa sawmkua chuan an thihpui loh theih an beisei a ni.
India ramah hian tuihri hi Bengal aṭangin a inṭan kan tih tawh kha, tun hnai kum sawm chhunga tuihri len dan an zirchiannaah chuan West Bengal-ah a chhuak zing ber a, Odisha, Maharastra leh Kerala-in an dawt an ti a. India rama tuihri leng zawng zawng zaa sawmruk chu heng states-ah hian a leng a ni an ti. Mizovin tuihri kan ti a, a awm viau a ni. A darhna hi luipuia lawng lian leh tê, sawrkar lawng leh sumdawng lawngte hi a keng darhtu an ni zel si a. Tuihri nihna tak chu kawṭhalo nasa tak natna hrik bacteria chi khat rawn thlen a ni a, miin tuihri hrik kai chaw a ei emaw, hrik kaina tui emaw a in khan a rilah chu hrik chu a kai ta a. A êk thlahdah vang te, tui inṭawm emaw leh a vei bawisawmtute khan an kai a. Hriselna leh intihfai lam ngaih pawimawh lohna apiangah a darh chak a ni mai. Mizoramah hian tuihri a lo len tawh dan ka hre lo va, ka hmuh theih chhun chu kum 1994, May aṭanga July inkarah a lo leng ve ziaka an chhinchhiah chauh kha a ni. Thihpui eng emaw zat an awm, an ti a, a zat an chhinchhiahna ka hmu zo lo.
Kum 1893-a Silchar-a tuihri vei an thih zawih zawih dan Pu Buanga chhinchhiah kan sawi zarah tuihriin khawvel a lo tuam tawh dan kan han ziak a, a sei ta deuh a nih hi, min lo hrethiam dawn nia.