Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 83 ; Pu Buangaten Mizorama luh phalna an hmu

Kar hmasa khan kum 1893-a Silchar-a tuihri leng chungchang Pu Buanga sawi kan tarlang tawh a, tun ṭum chu Mizorama luh phalna an hmuh hmasak ber leh a hnu lawka an phalna chu an cancel leh thu kan sawi ang.

Pu Buanga kha, kan sawi tawh ṭhin angin kum 1891 January-ah Calcutta a lo thleng a, a Brahman­baria a pan nghal a, an mission hotupa Rev. De St. Dalmas-a khan Tripura-a lut turin a lo tir a, mahse Tripura lal chuan a lo remtih loh avangin Brahmanbaria-ah hian New Zealand Baptist pawlho a pui ve ta kha a ni a. Hemi kum tawpah hian Arthington-an Sap Upa a rawn tir a, Brahmanbaria-ah hian an inkawp ta a ni. Kum 1892 kum chanve chhung zawng chu Tlabung lam aṭangin Mizorama luh tumin an bei a, rambuai a la nih avangin an lut thei lo. Kum 1893-a Silchar-a an lut kha chuan Mizoram luh phalna hmuh beiseina an nei lian tawh hle a, Pu Buanga tan chuan kum hnih chhung a lo hlawhchham tawh avangin hrehawm pawh a ti hle ang tih a rin theih hle. Sap Upa erawh chu Pu Buanga kaihhruai ang anga awm ve kha a ni zawk deuh a, upa zawk, lehkha thiam sang zawk ni mah se, tawnhriat nei ṭha zawk leh ṭawng thiam zawk Pu Buanga hnung a zui ta zel kha a ni a.

Tichuan, kum 1893 January thla tira Silchar-a luh hlawt khan Cachar Deputy Commissioner hnênah Mizoram luh phalna an va dil nghal a; mahse, Mizoram Bawrhsap phalna hmu hmasa lo chuan pek a lo remti lo. Sawrkar duh dan ang chuan Mizoram Bawrhsap A.W. Davis-a hnenah luh phalna an han dil a, ani chuan Mizoram chu a la ralmuan loh avangin nghak rih turin a lo hriattir a. Kum khat emaw lai nghah leh a la ṭul thei a ni tih Davis-an a lo hriattir niin Pu Buanga hian a sawi.

Kum 1892 chhung luh phalna nghaka awm tawh an nih avangin kum khat dang nghah leh chu an huphurh a, an hnual hle. Mahse, Pathian hnenah ṭawngtaiin a thu ang zela awm tura an lo intiam tawh angin an chan tawka lungawi zel a tum a. Anmahni tirtu Arthington-a lakah pawh inthlahrun a na duh viau ta ve ang, kum hnih kum thum aia rei hmun khata awm a remti lo a ni si a. Thawhna mumal nei lova chuti chen chen an awm chu a lo hrethiam lo reng a, Pu Buangate enkawltu Dalmas-a hnenah pawh “Engati chen chen nge?” a rawn ti fo a ni.

Chutia Pathian thu hril chak tak si hrilna tur nei lova an nghah ngawt ngawt lai chuan kum 1893 August thlaah chuan Mizorama hna thawh phalna an hmu ta a; amaherawhchu, November thla tir lamah Aizawla luh phalna chu an pek theih chauh tur thu sawrkarin a rawn hriattir a. Phur takin an insiam a, November ni 13, 1893 Thawhṭannia chhuak thei turin an thawmhnaw an tel a, thla 4 chhunga an ei tur an chhek lawk chu phurh theih maiin an siam a. An chuanna tur lawng leh Mosolman lawngpute pawh an be fel vek a. An mutbu chauh lo chu zinga khai chhuah nghal theihin an tel fel vek tawh a ni.

Pathianni, November ni 12 chuan inthlahna inkhawm an nei a, zing inkhawmah Sap Upain Sap ṭawngin inthlahna sermon a sawi a, chawhnu inkhawmah Pu Buangan Bengali ṭawngin a sawi thung a. Pathianni chawhnua hlim taka an inkhawm zo chu Welsh missionary-te nen, an pawl zinga mi Manipura luh tum William Pettigrew-a nen thingpui inhovin hlim takin an titiho va. Missionary dangte pawh chuan an lâwmpui a, ṭawngṭaina nen hlim takin an inthlah a ni.

Mizoram chanchin hlir sawia an titi lai chuan thirhrui a lo thleng a. An han chhiar nak chuan Mizoram Bawrhsap hnen aṭangin Aizawla luh a rem leh rih loh thu hriattirna a lo ni a. Pu Buangan an thirhrui dawn laia hrehawm an tihzia chu heti hian a ziak a: Pathianni (November ni 12, 1893) tlai tawh takah chuan Mizoram Bawrhsap hnen aṭangin Aizawla luh a rem leh rih loh thu leh a hnen aṭanga thu kan dawn leh hma chuan nghak leh rih tura min rawn hriattirna thirhrui lehkha kan dawng ta a. Chu thu kan hriat laia hrehawm kan tihzia leh kan lungawi lohzia chu min hriatthiampui thei ang. Mahse, ṭawngṭaiin Isua hnenah kan thlen a, kan phurritte chu kan phurhtir ta a, rei lo teah ‘I thu ni se,’ kan ti thei ta a ni. Ni eng emaw zat a liam leh hnuah chuan Silchar-a min hrenbeh tlatna chhan chu eng tak ni ang maw, tiin kan ngaihtuah a. Mizorama inkah thu thang a lo thlen thar zel avangin kum khat dang kan nghah leh a ngai thei mai tak tak ang a, tiin kan indawm kun hman hle a ni, tiin.

He thu hi Pu Buangan November ni 4, 1893-a Rev. G.O. Newport-a hnen aṭanga lehkha a dawn, Novem­ber ni 20, 1893-a a chhanna a ni. Newport-a hi London Missionary Society (LMS)-a mi a ni a, kum 1862-ah Travancore mission-a thawk turin India ramah a lo lut a. Kum 1887 aṭangin Bangalore Theological Seminary-ah a insawn a, kum 1894-a a thih thlengin a thawk ta a ni. Mission Works Among The Lushai tih paper ziakin, Mizoram luh tuma an vahvêl dân, Pu Buanga lehkha a hmuh chu a ngai ngaiin a ziak chhawng a. Kum 1893 December ni 4-a Bangalore-a missionary conference-ah he paper hi a chhiar. August ni 19-ah pawh Pu Buanga hian lehkha a thawn a, Chittagong lama an khawsak dân leh Sichar-a an luh dân te a lo hrilh tawh bawk a ni.

Ti chuan, eng chen nge nghah ṭul leh dawn tih hre lova awm leh chu an lungawi lo mai ni lovin an lungngai tawh a, Mizorama lut turin Pathianin a tir lo a ni ang tih te an ngaihtuah hial ṭhin a. Beidawng takin Pathian hnenah an ṭawngṭai leh ngawt ṭhin a ni. Kar khat a ral leh hnu, November ni 19, Inrinniah chuan Mizoram Bawrhsap Davis-a hnen aṭangin Mizoram a ralmuan leh tak thu leh Aizawla luh chu rem lohna eng mah a hriat loh thu an dawng leh ta a. Amaherawhchu, Chief Commissioner of Assam hnen aṭanga remtihna lak bawk ni se, tia a rawn hriattîr avângin Pu Buangate ṭhian dun chuan an dil ta a. Sir Ward-a chuan December ni 6-ah Silchar-a a lo kal tur thu a rawn hriattir a, phur taka an lo nghah lai chu Pu Buangan heti hian a ziak a:

Kan chungthu chu engkimtithei vana kan Pa kutah kan hlan a, Ani chuan kan chunga ṭha tur ber chu a hre si a. Rei tak Mizoram luh tuma kan nghah chhung zawng khan Pathian hnen aṭangin thil tam tak kan zir a, malsawmna tam tak kan dawn phahna a lo ni zawk si a. A hnu zela kan hman ṭangkai tur tam tak zir lawkna a lo ni ta hlauh zawk a ni,” tiin.

Sir William Erskine Ward-a, KCSI hi British officer, Indian Civil Service mi a ni a, kum 1885-1887 chhung khan Chief Commissioner of Assam hna a thawk. Kum 1888-ah Companion of Order of the Star of India chawimawina a dawng a, kum 1891 aṭanga kum 1896 thlengin Chief Commissioner of Assam hna hi a thawk leh a, kum 1896-ah chawimawina dang Knight Commander of the Order of the Star of India a dawng leh a ni. Heng hun lai hian Assam khawpui chu Shillong a ni a, Sir Ward-a hian Pu Buanga te hnenah Silchar-a a lo kal tur thu hi Shillong aṭangin a rawn hriattir a, Sawrkar thil pawimawha Silchar-a kal ṭulna a neih bakah Mizoram dinhmun leh Pu Buanga te chu eng ang mi nge an nih rawn hriat chian a duh a ni awm e.

Pu Buanga sawi angin Mizorama an luh hmain Pathianin kawng harsa leh hrehawm, an beidawn rum rumna khawp a zirtir hmasa a. Amaherawhchu, rinna nghet tak an neih tlat avangin an tum ram chu an pan zel thei a ni a. Sap thufingin, ‘Mi huaisen leh tumruhte chu vanneihna hian a duhsak ṭhin a ni’ an lo tih angin Pu Buanga te hi mi huaisen tak an ni lo a nih pawhin an tum erawh a ruh ve tlat a, Pathianin a ṭanpui a, an tum angin Mizorama Chanchinṭha hril tura luhna kawngka a lo inhawng ta a ni. Kum 1891-ah Bengali ram leh Tripura ramah Pu Buanga chu teihawiin heng lai ram ṭawng tualleng ber Bengali a thiam phah a. A kum leh 1892-a Chittagong Hill Tracts lama Sap Upa nena an kal khan an bul vela Mizote chanchin, an sakhua leh an nunphung an hriat phah a. Pu Buangate chuan Mizo ṭawng pawh kum 2 chhûng zet zirna hun a neih phah a ni. A aw b hial siam thei khawpin an thiam hman a nih kha. Harsatna tawk lovin Mizoram chhim lamah khan lo lut ta se, Tlabung velah Mizo ziarang hre mang hlei lovin an lut rawih ang a, tuten emaw an lo dawngsawng dawn a ni. Loch-an Suaka leh Thangphunga te chu Pu Buangate pui tura a tir ang khan Lungleiah Mizo, Vai ṭawng thiam leh sawrkar hna thawk, an duh ang ang an thlen theihna leh Bible lehlin thlenga pui thei mi an awm ve ang em? Heng zawhnate hi chhan theih loh a ni a, a pawimawh ber chu Pathianin an chunga a remruat ang zelin Pu Buangate hi an kal a, ṭanpuitu atana mi ṭha ber an dawng zel tih hi a ni.