Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 84 ; Mizoram panin Pu Buanga leh Sap Upa an chhuak ta
Kar hmasa khan Pu Buanga ten Mizorama luh phalna an hmuh thu leh an kal dawn ruaiah Aizawl Bawrhsapin a rawn cancel leh thu ka sawi tawh a, kha mi thu kha kan chhunzawm ang.
Kum 1893 August thlaah Pu Buanga ten Mizorama hna thawh phalna an hmu a, amaherawhchu, ram buai a la nih reng avangin Mizorama luh theihna sawrkarin a pek chu November thlaah a ni. November ni 13, 1893 Thawhṭannia chhuak thei turin Pathianni, November ni 12 chuan inthlahna inkhawm an neih thu pawh kan sawi tawh a, zing inkhawmah Sap Upain Sap ṭawngin inthlahna sermon a sawi a, chawhnu inkhawmah Pu Buangan Bengali ṭawngin a sawi thung. Chawhnu inkhawm banah hian biak in tualah Welsh missionary-te leh Pettigrew-a te leh Vai Kristian tlem azawng nen thingpui inhovin an inkawm a, chutih lai tak chuan Mizoram Bawrhsap hnen aṭangin luh phalna a pek tawh chu a rem leh rih loh thu thirhrui an dawng a nih kha. He an inkhawmna hmun hi tuna Presbyterian Church of India hmun ni ta zel, mission compound tia kan sawi lar ber, Mizoram Presbyterian Kohhranin Administrative Secretary a dahna hmun khu a ni....
Mission hna thawh phalna an neih hnuah chuan Mizorama luh phalna an nghak leh ta a. Kar khat a ral leh hnu, November ni 19, Inrinniah chuan Mizoram Bawrhsap Davis-a hnen aṭangin Aizawla luh chu rem lohna eng mah a hriat loh thu an dawng leh ta a. Amaherawhchu, Chief Commissioner of Assam remtihna lak ve ni se, tia a rawn hriattir angin Sir W. Ward-a hnenah phalna an dil a. Sir Ward-a chuan December ni 6-ah Silchar-a a lo kal tur thu a rawn hriattir a, December ni 15-ah Pu Buangate chu a kawm a. Mizote chu British sawrkar ngaiha hel, kawhmawh tinreng bawl ṭhin nia an hmuh avangin Pu Buanga te awm dan turah sawrkar a fimkhur a. Tun hmain India ram hmun ṭhenkhata missionary-te chuan British sawrkar chet dan an lo sawisel tawh ṭhin a, chuvangin, Mizote chu Kristian an nih hnuah British sawrkar inrelbawlna an sawisel ang tih an hlau a ni. Sawrkar thilah inhnamhnawihna eng mah nei lo tura a intiamtir thlap hnuah chauh Mizoram luh phalna an pe a ni. Pu Buanga hian Sir Ward-a an hmuh ni hian Mizorama Changsil kulh hotu Kawlsap, H.W.G Cole-a kha an hmuh hmasak ber ṭum niin a ziak a, Lieutenant nge a nih Captain tih chu a la hriat loh thu a ziak tel nghe nghe. Kum 1893-ah hian Kawlsap hi Lieutenant a la ni a, kum 1899 aṭangin Aizawl Bawrhsap a ni ta a ni.
Kum 1893 December thla tawpah chuan Mizoram luh phalna an nei tak tak ta a, Krismas ni chu hlim taka inkhawmin an Welsh missionary-te nen chawhlui an kilho va, a tuka chhuak tûrin an insiam leh ta a ni. December ni 26, Sapin Boxing day an tih ni chuan Silchar aṭangin sakawrin an bungruate nen an lo chhuak ta a ni. Boxing day tih hi inhnek lam ni lovin Krismas lai thilpek pek tur bawma an fun thu sawina a ni a. Mi hausa leh neinungten an chhiahhlawh leh an hnena thawkte tan thilpek an lei lawk a, bawmah thunin an fun a, Krismas an hman zawh tukah an pe a, an hawtir ṭhin a. Annin an chhungte hnenah an thilpek bawm dawn chu an hawng ta ṭhin a ni. He thil chin ṭha tak hi Lalnu Victoria hun kum 1837 aṭanga kum 1901 chhunga a lal laia a chin chhuah niawmin an sawi. Boxing day hi Ireland-ah leh Spain rama Catalonia bialah chuan sakhuana lam hawiin Mi Thianghlim Stephan-a Ni tiin an serh thung. Hungary te, Germany te, Poland leh Netherlands ramah te chuan Krismas nawn ni tiin an lawm ṭhin bawk awm e. Europe khawmualpuia kohhran tam tak chuan biak inah kum tluanin rethei ṭanpuina bawm an hung a, an thawhlawm tling khawm chu Krismas Ni takah an hawng a, ṭanpuina pek turte an ti fel a, atukah an pe ṭhin a ni.
Chutiang chuan Boxing Day ni takin Pu Buanga leh Sap Upa chuan an bungruate sakawr an phurhtir a, anmahni pawh sakawrarh chuangin Katakhal an pan a, chu chu Tlawng luiin Barak lui a rawn finna lai tak a ni. Katakhal aṭang chuan Mosolman lawngin Tlawng lui an rawn zawh chho va. An thawmhnaw bakah kar 4 lai tla tur chaw an pai a, Bible lehlin nana ṭangkai tur lehkhabu chi hrang hrang zinga Britannica Encyclopedia pawh an keng tel a. He encyclopedia hi volume 20 chuang a ni a, a bu a chhah si a, a rit bawk a, a huh a hlauhawm bawk si a, lui dunga lawnga han keng tur chuan sarangin an tuam ṭha hle ta ve ang. Silchar aṭanga lehkhabu rit pui pui an ken bakah zawhtê an keng tel niin Welsh missionary Laura Evans-i chuan a ziak a. J.M. Lloyd-a chuan he zawhtê an ken hi Mizorama zawhte khawi ngam sa lakluh hmasa ber nia a rin thu a sawi. Zawhte hi sakei leh thehleite anga ramhnuaia khawsa a ni a, Middle East kan tih lai hmun khu zawhte awmna hmasa ber leh an inthlahchhawnna niin an ngai. Middle East kan tih hi tun hma chuan Near East an ti a, chutah chuan kum 12,000 kal ta khan zawhte hi an lo awm ṭan niin an sawi a. Near East an tih chu Asia khawmualpui chhim thlang lam: Turkey te, Lebanon te, Syria te, Iraq te, Israel te, Jordan te, Saudi Arabia leh Arabian Peninsula huam chhunga ramte hi an ni.
Sawi tawh angin Pu Buangan Silchar-a an awm laiin Rev. Newport-a hnênah Mizoram luh an tum dan lehkhain a hrilh zel a, anin The Harvest Field chanchinbuah a lo chhuah chhawng zel a. November ni 20, 1893-a Pu Buanga lehkha chu Newport-a hian a rawn chhang leh a; mahse, Silchar an lo chhuahsan tawh avângin Pu Buanga hian a hmu hman ta lo a ni. Rev. Newport-a hi India rama missionary lo lut zinga ngaihsan hlawh berte zinga mi a ni a, Pu Buanga nen hian naupan lai aṭanga lo inkawm tawh an ni. India rama Pu Buanga lo luh ve hnu hian vawi eng emaw zat lehkha inthawn tawnin missionary la luh lohna hmun Mizorama an lut tur hi a lo phurpui hle ṭhîn.
Pu Buanga te mission pawl hotupa Director Rev. de St. Dalmas-a chuan kum 1894-ah chuan Illustrated Missionary News chanchinbuah chuan heti hian a ziak a: Missionary inzawmkhawm pawlten chanchin thar lawmawm tak kan nei leh ta. Lorrain leh Savidge-te chuan Assam Chief Commissioner hnen aṭanga Mizoram luh phalna an lak hnuah December ni 26, 1893-ah khan Aijal kulh panin an chhuak ta a. Anni hi Mizorama missionary thawk hmasa ber tur an ni ta a, kum hmasa lawkah khan mi pahnihin an lo han tlawh chhuak tawh bawk a ni. An tana tih tak zeta ṭawngṭai ṭhin turin ka ngen a che u, tiin.
Pu Buanga te ṭhian dun hi Mizorama pioneer missionary an ni a, Newport-a sawi ang hian Pu Buanga te hma hian Rev. William Williams-a ten Aizawlah Chanchinṭha an lo han hril tawh a, ‘mi pahnihin’ a tih erawh hi chu a ziak sual hret a, mi pahnih ni lovin mi pali an ni zawk. Rev. William William-a leh Benjamin Aitken-a te, Assamese mi Kasinath-a leh Khasi pa U Khannai-a te an ni. A ziak sual hret kan ti na a, Kristian ni siin Sapho hi an chapona hi an tlansan thei lo kan ti dawn nge, hnam hnufual zawkte hi an hmusit kan ti dawn, ‘Sap pahnih leh an ṭhuihruai pahnih’ tia ziah theih a nih laiin ‘Sap pahnih’ bak kha chu ziah lan ngai an ti lo.