Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 85 ; Silchar chhuahsanin Pu Buanga leh Sap Upain Mizoram an pan ta

Kar hmasa khan Pu Buanga ten Mizorama luh phalna hmua an inbuatsaih dan kan sawi tawh a, tun ṭum chu kum 1893 December ni 26-a Silchar aṭanga Mizoram pana an lo chhuah dan kan sawi ang.

“Silchar aṭang chuan Aizawl luh dan hi kawng hnih a awm a, kawng khat chu mel 150 kea kal a ni a, thawmhnaw leh bungruate chu mahnia inphurh ngai a ni. Kawng dang chu lui dung zawh a ni a, a hnuhnung zawk hi remchang leh nuam zawk dawna a lan avangin kan thlang ta a”, tiin Pu Buanga hian a ziak a.

Silchar aṭanga lawnga an chuan ṭanna hi Katakhal a ni a, rel chawlhhmun a ni a, Tuiruang luipui Tlawng luiin a zu finna lai a ni bawk. Tlawng lui hi Vaiho chuan Dhaleswari an lo ti a, Tuiruang a finna Katakhal khua hi Silchar aṭangin mawtawra tlan vang vangin darkar khat tlan a tling lo deuh. Hailakandi district chhunga awm a ni a, kum 2011 chhiarpuiah khan Katakhal-ah hian Mizorama mihring awm zawng zawng zahve vel an awm. Bairabi aṭanga kan rel chhuak hian Katakhal hi a zu pawh a, kum 2023 lamah chuan Sairang aṭangin relin a zu pawh theih beisei a ni.

“Thingtlang vai lawngpute kan be lawk a, an lawngte chu ft. 24-a sei a ni hlawm a, a bang leh chung ni nghal hi mauva pin kul a ni. Lawng chhuat aṭanga a chung hi ft. 4 vela sang a ni. Lawng hi mi pahnih zelin an khalh a, lawng hma lamah pakhatin a kar a, a hnung lama miin a khalh kawi a. A chung hi a hniam avangin lawng chhuatah a din theih lo va, ṭhutna atana an dawhsan lah chu ṭhut a nuam mawlh lo, ṭhu àwna mut theih a ni thung. He pindan chep takah hian tui in te, chaw ei te, inbual te tih vek a ngai a ni”, tiin a ziah chhunzawm a, i ngaithla zel teh ang.

“Tuk khat chu kan lawngpute au thawmin min tiharh a, Allah! Allah! tiin an au vak vak a. Kan lawng chuan suar chhia, tui luan phul bulh bulhna hmun a thleng a lo ni a. Lawngpute chu chhukin kawng chena tui daiin lawng chu inchi khat lek lek pawha hma lam pan zel turin an lo bei ṭauh ṭauh mai a. Keini pawh kan inthlak sawk sawk a, kan pui ve ta a. Hetiang hunah hi zawng, tha zawng zawng senga ṭangruala beih hun a ni reng a. Sapin, ‘All hands at the pump’ an tih ang hun hi a ni. Chutiang hmunah chuan hruizen ṭha takin lawng chu an hling a, lungpui remchang laiah an thlung ṭhin a. Aṭhenin mau tlawnin an kar a, mi dangin lawng sir tuak aṭangin hma lam pantir an tum a.

“Chutiang chuan tlem tlemin hma lam kan pan zel a, kan chhuah aṭanga ni 7 ni chuan tlangram kan lut ta a. Li thuk em em mai, tui fawn leh phûl awm miah si lo,reh vung vung kan thlen chang chuan kan buai leh bawk a. Chutiang li thuk ngawi vung vung chhungrila tui luang chu a khauh em em mai a. Mau tlawnin li mawng a zu hawlh pha si lo va, hruizen hmawrah thingṭang ṭawn betin kan lu chung leh luikam tuakah inbah tanna tur kan zawng a. Chutiang chuan fit hnih khat lek lekin kan inpawt kal thei hram hram a.

Ni 7 chhung zawng chu phaitual chinah mosolman lawng chuan harsa vak lovin an inkar a, phaitual chin hi chu a tui a tam a, lawng kar a nuam a ni. Katakhal aṭanga ni sarih chhung an kal hnu chuan tlangram an thlen thu a ziah hi han sawi chhunzawm zeuh ila. Katakhal aṭanga Zoluti pa James Wichester-a kan pasalṭhaten an zu thahna hmun Alexandrapur khu tunah chuan Katlicherra an ti tawh a, Tlawng lui kam maia awm a ni a, mawtawra tlan chuan darkar hnih chhunga thlen theih a ni. Katlicherra aṭangin Bairabi panin mawtawrin tlan zel ila darkar khat emaw lekah a thlen theih bawk. Bairabi aṭanga Sairang thleng tur erawh chuan darkar li emaw a ngai thung. Kan sawi belh tur tak, Pu Buangan ni 7 hnuah tlangram chin kan thleng a tih chu Bairabi hi a ni a, Bairabiah hian Teirei luiin Tlawng a rawn fin.

“Tui len lai leh kâm lai a inthlauh em avângin thlasikah chuan, lui kam tuakah chuan tui lianin lawng a sawh keh chhiat, thing zara insuih tâng vê vute kan hmu a. A ṭhen chu tui len laia zana vaukama lawng an thlun beh, zingah tui a lo kam duak tak si avanga inkhai ta te a ni bawk a. Tui lianin thing luang a rawn len thlak, lui vang kham zawnga inkar tâng tlat te chu chempui emawa tan chawpa then fai te a ngai bawk ṭhin. Hmun ṭhenkhat erawh chu tui a thuk loh luat avangin lawng a kar theih lo va, tui thuk chin thlenga lawngputen an zawn chhoh a, a chhak li china an han nghah leh rih chang pawh a awm.

“Ni 7 ni 8 chhung chu mihring pakhat mah hmu lovin, lui dung thim ruihah chuan kan inkar chho zel a. Ṭum khat chu savawm hian kan hmaah lui a hleuh kai a, ral lehlam aṭang chuan kan lawng chu sa hlauhawm tak emaw ti ni awm hian a rawn thlir zui vung vung a. A chang leh lui kam tuaka zawng rual lo phûl ri hlut te, sakhi hûk dât dât ri te chuan lui dung reh ruih mai boruak ninawm chu a rawn chhawk zangkhai ve ṭhin a. Sava chi hrang hrang hram ri nuk nuk te, Phengphehlep leh rannung dang thlawk vel te chu thlirin kan tho chhuak a. Chutiang hunah chuan mawng kham ûrha lawng chhuata kan ṭhu chu zik mar nan kan hmang ve ṭhîn a ni.

“Lawngpute chawlh hahdamna hmun kan thlen chuan vaukamah chuang chhuakin a vel ramah te chuan kan va teihawi ṭhin a. Thui tak va teihawi ngam erawh a ni lo, ramsa hlauhawm tak tak te an tam avangin vaukam vel chu kan hrût ngam chauh a ni. Ṭum khat pawh ramhnuaiah zi mar turin kan kal thui deuh va, sakei note muhil kan va tiharh a. A pui a hlat hmel loh avângin kan let leh thuai a ni.

Heta lawngpute chawlh hah­dam­na hmun a tih tak hi Tutin Tlawng lui a finna lai Guturmukh an tih kha niin a lang a, kum 1891-ah khan Rev. William Williams-a te pawh kha he hmunah hian an chawl a. Vailian hnuhnung zawk kan tih mai 1889-1890-a lo chhuak khan Guturmukh-ah hian thirhhrui an thlung a, chu chuan Silchar leh Sairang, Aizawl a thlunzawm a ni. Helai hmun an thlen thu hi Pu Buanga hian a ziak lang lo hi a mak ang reng hle a, Rev. William Williams-a kha chuan kum 1891-a Aizawl a lo chhuah khan helai hmuna an chawlh thu te, thirhrui viltu vai an hmuh thu leh chhangthawp an ei te pawh a ziah kha. Vaiin Guturmukh an tih hi tunah hian map-a han en chuan khaw mumal tak a awm lo a ni awm e, a hnai ber chu Tlawng lui kama khua chu Tlangkhang tiin a inziak a. Mamita kan Synod Bookroom nghaktu Pi Lianzuali ka zu zawt a, Tlangkhang chu tun hma chuan Mizo khua a ni ṭhin a, an rauh san a, hun eng emawti aṭang khan Tuikuk leh Mizo inawmpawlhin an awm a, tunah chuan in 5 emaw chauh an awm tawh a ni awm e. Pu Buanga thuziak lo ngaithla chhunzawm ila.

“Ṭum khat pawh lawng chu zawimuanga a kal laiin kan bul vaukamah chuan sakei tui in tur a lo kal a, duhtâwka tui a dût hnuah chuan a ṭhu tung a, min thlir ta voh voh a. Sahuana sakei kan hmuh ang tho a ni. Hlau leh thinrim hmel eng mah tilang lovin min thlîr vung vung mai a ni.

“Rannung ṭhenkhat chuan kumpui lingleta an lo nghah ve chu pangpar emaw thil dang emaw an inhnangfak nana bawm a ni a. Pangpar emaw ni lovin thomittchhaih emaw, thosi emaw te chuan min hmu fuh ta a. A seha seh chite leh a zuka zu chite chu an thothang a ṭha khawp mai. Kan dawhtheihnain a tlin loh khawpin min sehin min bâwm a. Thosi lên tlang rizaia delhkilh loh chuan tawrh mai mai chi pawh a ni lo.

“Ni 17 chhung zet chutianga kan inkar chhoh hnuah chuan Sairang kan thleng a, Mizo khua kan hmu ta chu kan hlim hle. An inte chu meikhu chhuah nei lo a ni a. Kan thlen tum Aijal chu mel 13-a hla a la ni a, kan hmaa tlang, ft. 4, 000 zeta sang chu lawn tûr a la awm”, tiin a ziak a. Sairang aṭanga Aizawl an luh dan chu kan ziah tawh kha.