Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 86 ; Thangliana leh Chittagong Hill Tracts
Kar hmasa khan kum 1893 December ni 26-a Silchar aṭanga Mizoram pana Pu Buanga te lo chhuah dan kan sawi a, Sairang an rawn thlen thlengin. Tun ṭum chu Thangliana leh Chittagong Hill Tracts lam sawi kan tum ang a, Pu Buanga te lam i hawisan rih teh ang.
Thangliana hi Chittagong Hill Tracts (CHT) Bawrhsap a nih kum kha kum 1864 aṭangin a ni a. Kum 1863-ah India rama hmun reh leh chawrchê ber tih mai tur Noakhali-ah a awm a, Superintendent of Police-in a awm a ni. Noakhali hi Bengal ram chhunga a chhak kila awm a ni a, tunah chuan Bangladesh ram chhung a ni tawh a, Tripura chhim thlang tawp aṭanga hnaite a ni. Thangliana hma hian Captain Graham-a chu CHT Superintendent a lo ni tawh a, Mizoram chu CHT chhungah tel lo mah se, a inri avangin an chanchin chu an ngaihven reng a. Ngaihven loh theih pawh a ni lo, chhim lalte leh Lakher lalte chuan Bengal phai chu an zu run chamchi bawk a, British lu tihaitu chu an ni reng. Mizo lalte ngaihdanah erawh chuan an ram chin chhunga khua an rawn sah vanga zu rumṭhaih an ni thung.
Chittagong Hill Tracts (CHT) hi ram zau ve tak mai a ni a, chhim chhak lamah Burma ram nen a inri a, hmar lamah Tripura, chhak lamah Mizoram nen a inri a, thlang lamah chuan Chittagong district nen a inri bawk a. A ram zau zawng hi sq. km 13,184 a ni a, Mizoram zahve aia lian a nih chu. Tun hma lamah chuan kum 953 lai khan Arakan lal hian CHT ṭhenkhat leh Chittagong ngei pawh hi a lo awp tel tawh ṭhin a. Kum 1240 lamah khan Tripura lal awp ram chhunga mi a ni thung a, kum 300 emaw lai hnuah Arakan lal chuan kum 1575-ah Tripura lal chu a rawn chhuhsak leh a, kum 1666 thlengin an awp ta a. Kum 1666 aṭangin India rama lalram ropui tak Mughal empire-an tih te khan Chittagong chu an rawn la ta a. Taj Mahal satu Mughal lal ropui Shahjahan-a fapa Aurangzeb-a hun laiin a ni Chittagong chu an rawn lak ni. Kum 100 dawn an awp hnuah Mughal lalram chu a tawp a, East India Company kutah a lut ta thung a ni. British-ho chuan kum 1860 aṭangin an ram awp chhungah seng lutin Bengal province hnuaiah awm tirin Chittagong Hill Tracts tiin an vuah a, a chhunga cheng hnam chi hrang hrangte chuan Parvatya Chattagram tiin an vuah ve thung. Kum 1947-a India ram a indan rual khan Pakistan pawh a indang ve nghal a nih kha, CHT chu Pakistan ram chhungah a awm ta a. Kum 1971-a Bangladesh a indan leh khan CHT chu Bangladesh ram chhungah tun thlengin a awm ta a ni.
Kum 1864 aṭangin Thangliana hi Chittagong Hill Tracts Superintendent a ni ta a, tlangval kum 25 mi a ni. Thangliana hun lai hian heng tlang ram, abikin Tripura Hills, Lushai Hills leh Chittagong Hill Tracts chhim lam, Lakher-ho awmna te chu tlawh chhuah loh an la nih avangin a chhunga chengte chu eng hnam nge tih te British-ho hian an hre lo. Heng hun lai hian East India Company chuan an aiawha thawk turin Chittagong lal chu an ruat a. Chittagong lal hian Takam lal Kasalong-a awm leh Magh lal, Sangu luikam Bandarban-a awm te chu a ring chhawng ve leh a. Heng laia hnam chi hrang hrang Khumi, Riang, Banjongis, Pankos, Khiang, Mrung, Takam leh Magh-te zingah hian Magh leh Takam-te hi hnam lian ber an ni a, Takam hi an la tam lehzual a.
Kum 1837-1854, kum 17 chhung khan Mizo lalte leh Lakher lalten CHT phaia hnam chi hrang hrang an run zingah Takam leh Magh-ho hi an run zing zual bik a. An run zat chhiar theih chu vawi 19 lai a ni a, chhinchhiahna chiang tak a awm lo naa, Sapho chhinchhiah dan chuan mi 107 an that a, mi 186 salah an hruai. Heti khawp hian an khua leh tuite rawn run mahse, British-ho chuan an sumdawnna a tih hek nasat loh avangin an ngaihsak viau chuang lo. Phru lalte hnenah silai pein, chung rawn runtute chu hmuh ruala kap nghal tura thu an pek bak chu engmah tih an nei lo.
Kum 1859 chuan Bengal Lieutenant Governor-in Chittagong phaizawl piah lam tlang ramte chu a hranpa ngata enkawl a fel zawk dawna a hriat avangin kum 1860 chuan dan thar a siam ta a, Hill Tracts Superintendent hranpa an siam ta a ni. Hemi kum hian Rothangpuia chuan phaitual a zu run a, mi eng emaw zat an that a, salah an hruai nual bawk a. Kum 1861 January thla chuan Captain Raban-a hovin police tam fe Rothangpuia khua an han thleng a, mahse, an lo hriat lawk avangin an khua an lo chhuahsan vek a, eng an han ti thei lo. Kum 1861 September thlaah chuan British-ho chuan rawn bei leh dawna a hriat avangin Rothangpuia chuan CHT Superintendent Captain Graham-a hnenah palai tirin a zu inpe ta a. British-ho chu a theih ang anga ṭanpui a zu intiam ta a ni. Rothangpuia hmang hian Haulawngho leh chhim lam Sailohote chu British nen ṭhianah an insiam ṭan ta a. Mizo lalte chuan Sapho chu khawih loh an intiam a, mahse, hnam dang Bengali te, Tripura mite, Magh hote, Takam-hote leh hnam dang te chu an duh duhin an run chhunzawm zel ang tih an rawn hriattir a. Chungah chuan British-ho inrawlhna tur a awm lo, an rawn ti ve tlat mai a ni. Chutianga Mizo lalte vauna chu Captain Graham chuan a la thutak hle a, Tripura lal chu Feni lui dung tluana ramri venna hmun siama sipai dah turin a ti ta a. Mahse, ram ri vengtute chuan an veng hneh lo va, a kum 1862 March thla chuan Mizote chuan Bandarban-a Phru lal awp hnuaia Magh khaw pakhat an rawn bei leh ta a.
Hetianga tlang miten Chittagong Hill Tracts an rawn run chamchi tak dan chu Alexander Mackenzie ICS, Secretary of Bengal lo ni tawh lehkhabu ziah, History of the Relations of the Government with the Hill Tribes of North East Frontier of Bengal tihah chuan heti hian a ziak a: Kum 1861 chhung zawng kha chu chhak lam ramri hrula kan mi leh sate chu thinthiin an mu ngai lo. Tlang bul ṭhut vela loneitu tam takin hlauh avanga an ram an tlan san chu zau tak a ni. Kan police leh sipaite chuan heng tlang mite hi an dang zo lo. Ram pilril leh hriat ngai loh aṭangin heng hnam kawlhsenho hian min rawn rûn a. Lungpui kehkak kâr aṭanga lo chhuak ni mai awmin han umzui pawhin kawng mumal awm lo vah an pil bo leh duak a. Theihtawp chhuaha kan umzui pawhin kan hlawhtling thei si lo, min rawn beih tur kan hre lawk thei bawk si lo, beidawnthlak tak a ni, tiin.
Lieutenant Governor thar Sir Cecil Beaden-a chuan Captain Graham-a chu Mizo lalte biaa inremna siampui turin a ti a. Tichuan Graham-a chu Rothangpuia hnenah a han kal a, Sailo leh Haulawngho hnenah pawh palai tirin Mizote nen inremna siam an duh thu te, an inrem chuan lawmman pek an nih tur thu a han hriattir a. Mizo lalte chuan British sawrkar zahna lantir leh an mi leh sate bei tawh lo tura intiam chu an lo duh ve mai a, lawmmanah Haulawngho Rs. 800, Sailoho Rs. 800 leh Thangluahho Rs. 400 an pe a ni. Kum 1863 tawpah chuan Kasalong-ah inhmuhkhawmna an nei ta a, Mizo lalte pawh an lo kal ṭha hle a, Rothangpuia bakah Vandula, Seipuia leh Vanhnuailiana te chu an han rempuite chu an ni.
Chutia Suprerintendent a nih takah chuan Thangliana chuan a ram chhung a tlawh bakah an hming chauh a hriat Mizote chanchin chu a ngaihven ta hle a. Kum 1865-ah chuan Mizoram chu tlawh a tum ta a, A kal hma hian London-a Zoological Society hnenah ram la tlawhchhuah ngai loh a fan tur thu leh chu ram aṭanga hawn awm chite a zu zawt a. Asiatic Society-in tlang mite chanchin kimchang an duh thu leh lu la hnam an nih avangin luruh engemaw zat hawn turin an chah bawk a. Chittagong Commissioner Young-a pawhin a lo phurpui hle a, Inspector General of Police, Colonel Pughe-a pawhin chawlh a phalsak mai ni lovin a kalnaa lalhote hnena thilpek pek awm - ṭhi te, darthlalang te, phaiphuleng te, thawmhnaw te, tuialhthei fir (spirit) te leh Mizote duh awm thil dangte pawh sawrkar sensovin lei a phalsak a ni.
Kar lehah Thangliana zin dan ngaihnawm tak hi chhunzawm kan tum dawn nia.