Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 87 ; Phawngpui tlawh chhuak turin Thangliana a zin
Kar hmasa khan Thangliana leh Chittagong Hill Tracts (CHT) kan sawi ṭan a, Mizoram zir chian a tum thu te nen, tun ṭumah chuan Phawngpui tlang tlawh chhuah tuma a rawn zin dan kan sawi ṭan ang.
Mizoram luh dan awlsam ber chu Chittagong lam aṭanga Khawthlang tuipui zawh chhoh zel chu a ni a, mahse Khawthlang tuipui a zawh chuan Chandraguna-a pelh chhoh ngei ngei a ngai a ni. Chandraguna chu Chittagong Hill Tracts khawpui a ni a, a ai lo awhtu chuan Thangliana sa himna ngaihtuahin kal a lo remti lo tumhrang ang tih a hlauh avangin chhim lam deuh fe aṭanga tlang ramah lutin Lakher-ho rama kal a, ṭhiana siam theih a inbeisei a. Chandraguna hi Chittagong chhak lawka awm a ni a, tun lai chuan car-a tlan vang vangin darkar hnih velah a thlen theih a. Chandraguna aṭangin luipui chu zawh chhoh zelin Rangamati chu hla lo tea awm a ni bawk a, MNF hun lai te khan Mizo chuan Rangmati an ti mai ṭhin. Thangliana hian CHT khawpui Chandraguna hi a hnuah chuan Rangmati-ah hian a sawn nghe nghe. Rangamati chhak lawkah hian Barkal a awm a, Mizo chuan Bawrkawlh suar an ti mai a, chutaṭang chuan lawng a kal thei tawh lo va, a chhak lawka Tlabung chu ramhnuaia pan a ngai tawh a ni.
Thanglianan amah zui tura a thlante chu Punjabi Havildar Faizullah Khan, Hazaribagh-a a awm lai aṭanga zui zeltu chu a mi rin ber a ni a, Faizul a ti mai a. Cox bazar aṭangin Magh hnam ṭawnglettu pahnih a lo hruai hrep tawhte bakah a chawchhum Toby-a, Magh hnam tho chu a hruai a, Bengali police constable ṭha ber ber nia a hriat paruk a hruai bawk. Ramhnuai pilrila zin tur e ti lovin Shakespeare-a lehkhabu te, violin leh a lemziakna bu te, a diary leh ṭawng zirna bu te a keng a, a bak chu ama thawmhnaw tlem leh thosi len a ni mai. Tichuan, kum 1865 November ni 14-ah chuan Chittagong aṭangin sai pahnih chunga chuangin phaizawla khaw tawp ber Manikpur panin an chhuak ta a, ni ruk an kal hnuah an thleng a. Manikpur khua aṭang chuan an saite kal sanin Matamori lui, Mori Chaung an tih bawk chu zawhin lawnglengin an chhuak ta thung a.
Phaitual kalsana tlang ram chin an kal lai chuan Thangliana chuan nuam a ti a, khuavel mawina chuan a hip hle. Lui hnar lamah inkar chho zelin November ni 29-ah Mrung khaw pakhat an thleng a. A ṭhuihruaite chu Hindu an nih hlawm avang leh puithu ta reng reng an nih avangin Mrung ina Thanglianan riah a tum chu an remtihpui lo va, chuvangin lui kamah chuan puan in ṭha tak an kaihsak a. Chu lai lui kam vel chu Thangliana chuan mawi a ti em em mai a, lui luang ri hawk hawk te, a kam tawn tawna lungsam leh kâtchât ṭo bim bem te chu a thlir ning thei lo. A riahna thlang deuha lengkir tê deuh hnuaia tui inkhawh thlakna laia lung tê, fai fim sen ril relte chu a chhar a, lunghlu sen chi ni mai awmin a hmu a ni. Lui kawi thla nguai mai, ni tla turin a en tlet sur te leh lung khawkrawk hriam tak tak inhung thla khup maite chu hmuhnawm a ti a. Fur khuaa tui lian so but but, a thinrim ta emaw tih mai turin hnâwl chitin reng a len thla mup mup turte mitthla chungin lui kamah chuan tlai ni tla thlirin a ding vang vang a. A piah lawkah chuan a chawchhum Toby-a chuan eirawng a lo bawl ve mek bawk a. Toby-a hi a hming pum chu Tobe-Dhun a ni a, sap tih danin Toby tiin Thangliana hian a ko a ni.
Nakin deuhah chuan Toby-a chuan Thangliana chu panin a kal thlawk thlawk a, thaw deuh hlawp hlawpin, “Ka pu, hei hi i chaw atan ka chhum ang maw!?” tiin Mrung lalin uchang thau lian tak leh buhfai leh thlai hnah a rawn pek chu a entir a. Thangliana chuan,“E khai, he uchang hi chu anmahniin min chhumsak rawh se, nang chuan chaw leh thlai hi i chhum dawn nia,” a lo ti a. Uchang chu Mrung nu pakhatin a chhumsak a, tui a ti hle. An lalin chawkê pum um suah a tum chu Toby-a te tana han hriatthiam rual a nih dawn loh avangin Thangliana chuan hrilh pawh a hrilh duh ta lo. Tuikukho pawh hian tangkawng an man chuan a nghawngah an zai bunga a, an ṭawn phui a, rap chungah an um ṭawih a, sa um tui tak a ni, an ti ṭhin awm e.
A tuk chawhnu herah chuan an lal leh upate an lo kal a, Thangliana chuan whiskey a lo phawrh a, an en lat lat a. Mau thei no an siam chawp nawk nawk a, hlim takin an inho ta a. Lal leh upate chuan mingo an hmu ngai lo va, hmuhnawm an ti a, a zu chu tui an ti hle. A whiskey chu rawng nei lo, a fim a nih avangin Thangliana chuan tui pawlh dalin rui lo tawk lekin a in a, Mrung paho erawh chuan tui an pawlh ngai loh avangin a firin an in a, an rui chhap hlawm a ni. An kal zelna turah chuan kawngchin hria anmahni hruaitu tur leh kuli 10 vel an mamawh avangin he Mrung lal hi biak tlawn fe a ngai tih a hria a. Kawmngeih tumin Thangliana chuan a thiam tawpa fakin a be tlawn vel a, atawpah chuan an inchhungkhat dan tur a hmuchhuak ta a.
“Lal zahawm, i hming min hrilh thei ang em?” tiin bul a han ṭan a.
Takam lal chuan, “Tluang taka i zin theih nan duhsakna ka hlan a che... Ka hming chu Takam Tongloyn-a a ni e,” tiin Thangliana hmaah chuan a bu ngah nghauh a.
Thangliana chu a ding hluai a, mak ti awm takin a meng phawk a. “Chhe hei... a va mak ngai ve! In hnam zinga tu emaw tal tuifinriat rala zin in awm tawh em ni?” tiin Tongloyn-a chu a han hnaih sauh a.
Tongloyn-a chuan Sap tlangval chu mak ti takin a lo thlir a, “La zin miah nang, engatinge min zawh tak?” tiin a upate a melh kual a, an lo bu nghat nghat hlawm a.
Thangliana chuan a kut te a han phar vel a, mak ti hmel thei ang berin Tongloyn-a lam chu a hawi chhen a.“A chhan chu maw lal zahawm, ka hming leh i hming hi a inan chiah vang a ni, a va mak em! Hnial rual lohin chi khat, hnam thuhmun kan ni ngei ang” a ti ta chul a, a chibai lawp lawp a.
Thanglianan an lal a han bâwl vel chu mak tiin a upate chu an ka ho hlawm a. An lalpa ber pawh chuan makti takin Thangliana chu a en bawk a, sawi mai tur pawh a hre lo. Eng emaw chen a ngawih hnu chuan an lal Tongloyn-a chuan, “Lal ropui, i hming chu enge ni ve le?” tiin a zawt a.
Thangliana chuan nui sang chungin, “Urbut Tongloyn maw le” tiin a chhang a.
Chutah zet chuan an thum ta hak a, an vaibelte an inthleng a, sap zu leh Takam zu an lak belh a, lui kamah chuan hlim takin an inho ta a ni.
Heta ṭang hian Thomas Herbert Lewin chuan a hming chu ‘Tongloyn’ a ti ta zel a, Mizote chuan a Takam hming chu an lam thiam lo va, Thangliana tiin an lo ko ta a ni. Kar lehah chhunzawm kan tum ang.