Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 88 ; Thangliana hnena Miria lal Tongloyn-a thusawi
Kar hmasa khan Thanglianan Lakher ram fan tumin Mizoram chhim tawp atanga lut turin Bangladesh aṭanga Matamori lui an rawn zawh ṭan dan kan sawi tawh a. Mrung khaw pakhata an lal Tongloyn a nena ṭhiana an insiam thu leh a hming Thangliana a lo nih dan te nen. Tun ṭumah hian Tongloyn-a khuaah kan la cham ang a, thil mak tak kan sawi ang.
Chumi hma chuan sawi fiah tur ka nei leh a, Mrung lal Tongloyn hi Takam lal nia kan ngaih avangin chutiang chuan kan ziak a. Chittagong Hill Tracts-a piang leh sei lian, an hotu zinga kum tam tak tel tawh, tuna Aizawl Chanmaria awm ta Pu Laldova hian min rawn bia a. Mrung chu Mizo chuan Miria hnam kan tih thu min hrilh a, an Pastor hmasa ber Pastor Chongloka sawm angin Pu Laldova chuan Miria ramah chuan Empupara khuaah kum 1990 vel khan sikul a va dinsak thute mi hrilh a ni. Mizovin Miria kan tih hi Mrung te, Mro te, Mru te, Murong te, Taung Mro te leh Mrucha ti te pawhin an lo ko a lo ni a. Burma, Bangladesh leh India ramah an awm a, Wikipedia ziah dan chuan Chin Hills lam mi, Chin sub-group an ni a, anmahni insawi dan chuan Chhimtuipui kam vel hi an thlahtute awmna chu a ni awm e. India ramah chuan Tripura chhim tawp lamah te, West Bengal-ah te tlem tlem an awm a, Bangladesh-ah chuan Chittagong Hills Tracts chhungah an awm a, abikin Bandarban District leh Rangamati Hill District chhungah an awm tam zual. Bangladesh leh Burma inrina lai vela awm, tuna kan sawi lai mek Bandarban district chhungah hian Miria hnam hlawmpui ber hi an awm a, mi sing sarih vel an awm niin Pu Laldova chuan min hrilh a ni. Burma ramah chuan Miria hnam chu 12,000 vel hi Yoma District leh Arakan tlang ramah an awm niin Wikipedia chuan a ziak bawk. Burma rama awm Khumi hnamte nen an lo awmho tawh ṭhin a, an indo va, Khumi chu an ngam loh avangin Bangladesh lamah hian an hnam hlawmpui chu an chhuk ta a lo ni awm e. Thanglianan Phawngpui tlawh tuma a khaw hmuh hmasak ber chu Miria khua a ni a, an lal chu Tongloyn-a a ni tih kha chiang phawt mai ila.
He Miria lal Tongloyn-a hian a unaupa chhar thar Thangliana chu khualṭha duatin a duat a, a neih ṭha ṭha ei tur a pe a. Whiskey leh an zu bel te chu an bel ta hle mai a ni. Thil dang tam tak a sawi a, Thangliana hian ṭawnglettu atana a hman mi pahnihte hi Magh hnam ve ve an ni a. Miria lal thusawi chu an let fuh vek em chu a hre lo, thil pakhat mak tak mai Thangliana hnena Tongloyn-a sawi chu hei hi a ni.
“Pathianin thing leh luite, ramsa leh hnim zâm chite a siam hmasa ber a. Ramsa a siam laiin tihsual pakhat a nei a, awlê a siam laiin a ke a lo siam theihnghilh a, rul lianpui a lo nih phah ta a. Chu rulpui chuan ke a neih loh avangin Pathian a do hle mai a, a theih ang anga tihbuai tumin ramhnuaiah chuan tihbuai dan tur thlirin a nghak ta vang vang a. Pathian chuan mipa leh hmeichhia chu lui kama tlaklei hmangin uluk takin a siam a. Rulpui chuan a lo thlir ru reng a, a siam zawh dawn ṭepah a lo tihchhiatsak leh ṭhin a. Pathian chuan mihring chu chhunah a siam ṭha leh a, ni khatah a siam zawh hman loh avangin a mut hlanin rulpuiin a lo tihchhiatsak fo chu a thinrim hle a. Mahse, ni khatah a siam zawh theih miau loh avangin rulpui chuan a lo tihchhiatsak zel a. Pathian chuan a mut hlana mihring a siam chu veng turin ui a siam ta a. Rulpuiin mihring a rawn tichhe leh tur chu a lo bauh a, a tichhe ngam ta lo va, mihring chu a siam puitling thei ta a ni. Vengtu atana a siam a nih avangin ui hi zanah mit khing chauh muhilin a siam a ni. Pathian chuan mipa a siam zo phawt a, chumi hnuah hmeichhia a siam leh ta a. Hmeichhia chu a siam zo thei lo ṭep a ni, a chhan chu rulpuiin tichhe tura a lo kal chu uiin lo bauh leh tur a ni a, mahse, saruh a hmu fuh a, a ei buai laiin rulpui chuan a tichhe leh hman ṭep a, ui chuan a va hmu hman a, a um tlan ta a ni. Rulpui chuan ui chu hlau viau mah se, Pathian chu a la do zel a, Pathian mut hlanin mihringte chu an thi zel a, rulpui chuan a hnuk bo ta zel a ni. Pathian hi mut heh viau lo se chu mihringte hi kan dam rei deuh tur a nia, tiin. Thangliana hian Tongloyn-a thawnthu sawi chu ngaihnawm a ti viau a ni ang, dawhthei takin a ngaithla tluan a ni. Mak a tih em em chu Kristian sakhua a mik amak pawh la hre si lo hian engtin nge Genesis-a mihring siam dan a sawi chiam theih tih hi a ni.
Pathianin nungcha tinreng a siam dan leh mihring a siam dan thawnthu hi Mizote chuan Baibul aṭangin kan hria a, chu chu kum 1895-ah khan kan hre ve ṭan a. Mizote aiin Miriaho hian an lo hre hma hle a ni ang chu, kum 1865-ah Thangliana hi an lal Tongloyn-a hian a lo hrilh tawh tlat si a ni. Kristian an la ni lo va, khawi missionary mahin an la thleng si lo, mahse Genesis-a mihring siam thu hi an lo hre tawh tlat si hi a mak hle mai. Kum 1990 aṭangin Burma rama Miria ho chu Kristian an ni ve ṭan niin Wikipedia chuan a sawi a, W. Van Schendel-an A Politics of Nudity: Photographs of the 'Naked Mru' of Bangladesh tih bu a ziakah chuan kum 2000 lamah khan Miriaho hi tlem azawng chu Kristian an ni ve tawh niawmin a sawi a, Kristian an nih hnuah pawh hmeichhiate chuan an hnute khuha thawmhnaw inbel chu an duh chuang lo a ni awm e. Chutiang khawpa tunlai khawvel changkanna la zawm duh ve lem lo Miriaho chuan engtin nge kum 1865 lam daihah Genesis-a mihring siam thawnthu hi an lo hriat ang? Hei hi kum tam fe ka lo chhui tawh a ni a, hman deuh khan missionary pakhat lehkhabu ka chhar fuh a, ka thil zawn chu ka hmu ta a ni. Chu lehkhabu chu Pathianin rem a tih chuan kan la sawi ang a, Miria leh Karen te, Mizo te leh Burma leh Thailand inkar vela hnamten kum 2000 kal ta lama Baibul kan lo hmelhriat tawh dan la sawi kan tum ang. Tun ṭumah chuan kan peng thui ta deuh a, Thangliana chanchin i sawi zui zel ang.
Chumi tukah chuan Thangliana chu Tongloyn-a inah a va leng a, lal nupui leh a fanuin ei rawng an bawlsak a, thlanvawng thleng chungah changêl hnah an phah a, vawksa rawh hmin leh chaw an hlui a. Lalnu leh a fanu chuan anmahni inchhungah chuan hnute langin, an kap khuhna puantê chauh hain Thangliana hi an lo dawngsawng a ni. Mithiamte sawi dan chuan Miriaho hi Mizote angin Tibeto-Burman ṭawng hmang an lo ni ve a, kan lo inhlat lo hle ang a, tiin ngaihtuah theih a ni.
Chaw ei khamah chuan an hnam lâmte entirin mauthei chhem rik leh darbu hmangin rimawi an tum a, tlangval chauh an lâm. An lu-ah sava thla an târ a, fei leh hreipui an leklam vel a. A chângin an sirsâwn a, a chang leh hma lam leh hnung lamah an insâwn bawk a. A hmei a pain mei an zu khu tual tual vek a, an lo ṭawng nuai nuai bawk a. Hmeichhe ṭhenkhatin mau theiin zu an sem zauh zauh a, vaihlo hnah ro zuk tur an sem reng bawk a. Naupang dulkiar tê te, saruaka lo ṭhu kual ve fir ferte chuan an laiking mante an lo khâl a. Thangliana leh an lal Tongloyn-a te chu dawhsanah mei zuin an ṭhu a, chutih lai chuan lal sava khawi, chinrâng a lo thlawk a, lal kokiah chuan a rawn fu a. Lalpa chu chibai buk nan a lu a bu nghauh nghauh a. Thangliana chuan an kal zelna tur ngawt a ngaihtuah avangin Tongloyn-a hnenah chuan hruaitu pe turin a ngen a, lal chuan amahin a hruai tur thu leh a khaw miten an thuam an phurhsak tur thu hrilhin a vaibel a pak tulh tulh a, nuam a ti hle.
A tukah chuan Tongloyn-a khua aṭangin lalho chuan chhuakin ramhnuaiah nilengin an kal a, sai tluang an zawh a, a chang leh mau sang pui pui hmunah kawng sat chawpin an kal a. Chutia ramngaw pik tak tak leh kham kara an lawn ṭai ṭai lai chuan Bengali sipaite chu an zei lo hle mai a, ramhnuai chu an hlau hle mai bawk a. Puithuna chi tinreng nena inthuam ngang an ni a, a remchang hmasa bera a thawn haw vat loh chuan anmahni puitu leh thlamuantu ni lo vin, mi hnawksak mai an ni dawn tih Thangliana chuan a hmu chiang hle a ni.
Kar leh lamah Khumi ram an thlen thu sawi kan tum ang.