Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 89 ; Thanglianan Khumi lalram a thleng

Kar hmasa khan Thangliana leh Miria lal Tongloyn-a te chanchin kan sawi a, tun ṭum chu Miria ram pelin Khumi lalram an thlen thu kan sawi ang.

Miria lal Tongloyn-a hovin zing kara chhuak kha an ni a, Matamori lui kalsanin nilengin ngaw karah an inzui a, kawng sah chawp ngai nen, an kal chak thei lo hle a, chawhnu herah erawh chuan Sangu lui an thleng ta a. Wikipedia sawi dan chuan he lui hian Arakan tlangram hmar lamah hnâr a nei a, hmar lamah luangin Bangladesh rama Bandarban district a luan tlang a, chutaṭangin thlang lamah a luang ta thung a, Chittagong district chhungah luang zelin Chittagong khawpui bulah Bay of Bengal tuipuiah a luang lut ta a ni. Sangu lui hi km 270 a sei a ni a, Burma lam hian a tawi zawk an chang a, Bangladesh lamin a sei zawk, km 173 an chang a, phaitual chin a nih avangin lui dam tak, mawi tak a ni awm e.

Kum 1865, December ni 2-ah chuan Sangu lui (a lema kan hmuh hi) kama Khumi khaw pakhat an thleng ta a ni. He khua an thlen hian Miria lal Tongloyn-a chu lawmthu hrilh pahin a kuah a, Tongloyn-a hnenah chuan Bohmong lalin harsatna a siamsak chuan a chinfel sak tur thu hrilhin hlim takin a hmingpui nen chuan an inthlah ta a ni. Bohmong lal ram an tih hi Sangu lui luanna lai Burma leh Bangladesh inrina lai Bandardan district ṭhenkhat leh a zau zawk mah chu Burma lam a ni awm e. British sawrkar hian an thlen phak loh avangin an aiawha an bul vela hnamten kawhmawh an bawl pawha an chunga ro lo rel turin Bohmong lal chu a ring ṭhin. Bohmong-ho hi Mizovin engtin nge kan koh ka hre mai lo va, Miria lalte leh Mawk lal te leh Khumi lalte pawh hi hetih lai hian Bohmong lal hnuaia awm an ni ve lehchhawng a ni.

Khumi khua chu Thangliana hian a hming a hriat loh vang nge a ziak lang lo va, an thlen veleh zubel lo chhawpin an lo zûk a. An zu belte chu hman laia Mizote zu bel ang chiah, hluma siam tung êt âwt a ni hlawm a, a zukna dawna zuk ngai a ni ve. Chutaṭang chuan Sangu luiah lawngleng pali hawhin Ramakri Khyoung lui nena a infinna thlengin an inkar a. Sangu lui chu suar chhia leh lengkir te a awm avangin thi lova ruangin an chhuak a, ‘‘Kan lawnglengte chu tuizangkhauhah leh lengkirah te chuan sava ang maiin an thlawk fua fua mai a ni,’’ tiin Thangliana hian a ziak. Hetaṭang hian a police hruaite chu a hawtir ta a, Fazlah-a leh Toby-a leh Cox’s Bazar aṭanga Magh (Mizote chuan Mawk kan ti) hnam ṭawnglettu atana a hruai pahnihte nen chauh Phawngpui tlang thlen tumin an kal ta zel a ni.

Chhimtuipui fintu lui pakhat Pee Khyoung lui panin tlang ramah an lawn a, vangvat leh thosi karah an kal zel a. Khaw pakhat, Bengali hovin ‘Thingkungah in an sa’ an tih hmun chu an thleng ta a. Chumi khuaa in reng reng chu ft. 60 awm zeta sangah thingkunga sak vek a ni a, a chung tih loh, a bang leh chhuat chu thingpuma sak, silai kah tlang zawh loh a ni. Chutiang taka in ṭha chu a la hmu ngai lo. Chittagong-a vaihovin chu lai hmuna mite chu ‘Zawng ang maiin thingkungah an cheng’, an lo tih fo chu an hmu ta a ni. He khuaa mite hi an rethei hle a, ei tur chhawp tur pawh an nei mumal lo. Chubakah hmelma enin an lo en a, an khua a tet avangin an tlem a, ral aṭangin an thlir dâk dâk hlawm a ni. Heng laia Thingkunga in sate hi eng hnam nge tih Thangliana hian a ziak lo va, Thangliana chanchin ziaktu John Whitehead-a chuan Khumi hnam niawmin a ziak a. Khumi hnam zingah thingkunga in sa kan hre ngai lo si a, google-ah ka zawng a, Bangladesh leh Burma ramri laiah thingkunga in sa hnam ka hmu zo si lo. Indonesia ramah erawh chuan thingkunga in sa hnam hi an awm a, Papua ngawpui kara awm Korowai hnam an ni a. An in sang ber chu ft. 130 emaw zeta sang a ni a, a ṭhen chuan ft. 20 emaw lekah an sa thung. Kum 1974-ah khan Korowai hnam hi an hmuchhuak chauh a, Indonesia ram khawchhak tawpa awm an ni a, apui apangin 3000 vel chauh an awm niin an sawi. Eng pawh ni se, Thingkunga in sa khuaah chuan Thangliana te hi zan an riak a ni.

Kar thum lai an thang hnu, December ni 7-ah chuan Pee Khyoung lui aṭangin Chhimtuipui an pawh a. Chhimtuipui lui kama in 50 awmna khua, Daletme an tih chu an thleng ta a, Arakan mite an ni a, British awp hnuaia mite an ni. A nitin chanchin ziahna buah chuan Commissioner Young-a hnenah pek tur lehkhathawn a ziak a, a puakphurte hnenah thawnin Daletme khua aṭanga chuan a hawtir ta bawk a ni.

Daletme khaw hotu chuan Thangliana chu a lo hmu duh lo va, ei tur erawh a lo pe a. A zin tumna Phawngpui tlang thlenga hruaitu tirh pawh a remti lo, a chhan chu an khaw awptu Arakan lam te leh an ṭih em em Lakherhote lakah tlaktlum loh a hlau a ni. Chuvangin an khua aṭanga rei lote kal Chhimtuipui kama khaw pakhat Khumi lal Yuong-a hnen thleng chauha hruai a remti a. Yuong-a khuaah hian Burmese intidaktawr Khilu-a nen an inchhar a, Thangliana te zinkawnga kaihhruai a lo remti a, an zingah a tel ve zel ta nghe nghe a ni. He daktawr invuah Khilu-a hi damdawi lam zirchhuak chu a ni lo, mahse inti daktawr ve tak a ni. Finna thu lamah pawh henglai mite chuan mifing, an lo tih a ni a. Khilu-a hnenah chuan Chhimtuipui lui hnar lama kal zelin Phawngpui tlang thlen a tum thu a hrilh a. Khilu-a chuan, “Ka pu, kal reng reng suh. Lui hnar lama i kal zel chuan hnam kawlh tak Lakherhovin i lu an lo la ang a, ban sang tak lerah i lu chu an tar mawi ngei ang,” a ti a. Lakherho chu British awp hnuaia awm an ni lo va, henglai mite hian an hlau rêng a ni. Thangliana kal tumna Phawngpui tlang chu chutih laia British map-ah chuan, tuma la thlen phak lohna, ram pilril leh hlauhawm, Lakherho awmna, tiin an ziak a ni.

Khilu-a sawi dan chuan Daletme aṭanga hla vak lovah chuan Kyouk-Pandong tlang dung a awm a, a chhip chu zawl zau tak a ni a. Chulai hmunah chuan hman laiin lal ropui takin kulh sain ro a lo rel tawh a, tunah chuan chu kulh chu a ram vek tawh a, ramhuai leh thlarau chauh an cheng tawh niin a sawi a. Chu tlang chung zawl chu mel 10 aia zau mah niin an sawi a, ft. 4000 zeta sangah a awm, a ti.