Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 90 ; Thanglianan Phawngpui a pan zel
Kar hmasa khan Thanglianan Khumi lalram an thlen thu kan sawi a, chutaṭanga a kal zel dan kan sawi chhunzawm ang. Thangliana hi kan sawi tawh angin Sap tlangval kum 26 mi a ni a, Phawngpui tlang lawn chhuah tum hmasa ber a ni.
Kum 1865 December ni 7-ah Chhimtuipui kama khaw te tak tê Dalakmay khua an thlen thu kan sawi tawh a, hei hi Burma ram chhung a ni tawh a. Bengal chhuahsanin Burma ram an lut tawh tihna a nih chu. Dalakmay khua hi tunlai map-ah chuan Dalatmay tiin a inziak tawh a, Bangladesh ramri aṭanga km. 10 emaw lek a ni. Mizoram chhim tawp ber khua Lungpuk aṭanga km. 50 emaw vel a ni bawk awm e. Google map aṭanga a lan dan chuan Mizoram han en a, chhim tawpa map ke dinglamah Lungpuk hi a awm a, in 223 a awm a, mihring 1074 lek awmna a ni. Map ke veilam tawp retah 3 country point a awm thung a, chu chu India, Bangladesh leh Myanmar, ram pathum inrina hmun a nih avangin he hming hi an phuah a ni. Kil thum lungphun a awm a, kil tinah ram hming hi an ziak vek bawk. He 3 Country Point hi ka zawnna lamah Mizo pa fel tak tak Mission Vengho an lo va thleng tawh a, an thlalakte ka hmu ta a. Vairengte aṭangin Mizoram dung zawh chhuakin thirsakawrin an kal a lo ni a. An zinga mi Pu Vanlalchhana biain an va tlawh chhuah dan ka zawt a. A sawi dan chuan Parvaa Assam Rifle sipaiten 3 Country Point tlawh chu an phal tawh lo va, a chhan chu landmine eng emaw zat Burma helhovin an phum a, Bangladesh lam khualzinten an lo va chil puak a, an lo thihpui nual tawh vang a lo ni a. Assam Rifles hotu chuan fimkhur taka an va tlawh a phalsak ta a. Parva aṭang chuan Tuichawng lui zawhin km. 9 vel an zawh hnuah tlangramah km. 2 vel an kal leh a, an va thleng ta a ni. Mizo thleng hmasa ber an ni awm e. Khawvelah hian international tripoints hi 176 a awm an ti a, a zahve dawn chu luiah te, dilah leh tuipuiah te a ni. Tripoint ngah ber chu China a ni a, 16 lai a nei a, Russia hian 11 aṭanga 14 a nei bawk awm e. Austria hian tripoint 9 lai a nei bawk. India, Bangladesh leh Myanmar inrina tripoint hi ka’n sawi nual chhan chu kan thusawi lai Thanglianan Phawngpui tlang lawn a tumna lama a kalna kawng a ni em tih ka zawn vang a ni a. He lam hi an kalna a ni lo tih ka hriat chian phah thung.
Dalatmay aṭanga hla vak lovah chuan Kyouk-Pandong tlang dung, a chhip zawl zau tak a awm thu Thangliana chu an hrilh a. Sapho chuan plateau an tih ang hi a ni a, chu tlang chung zawl chu mel 10 aṭanga mel 12 vela thui niin an sawi a, ft. 4000 zeta sangah a awm a ni. Chulai hmunah chuan hman laiin lal ropui takin kulh sain ro a lo rel tawh a, daktawr Khilu-a sawi dan chuan tunah chuan chu kulh chu a ram vek tawh a, ramhuai leh thlarau chauh an cheng tawh a. Thei kung lian pui pui chu hman laia an phun tlar ang angin ngil takin a la ding hlawm, niin a sawi a.
December ni 8, 1865-ah chuan daktawr thuam famkimin Khilu-a chu a inthuam a, Burma ngunhnâm a pai a. Thangliana chu en zoh zoh pahin, “I lu an lo lak pawhin mawh ka phur lo vang,” a ti bul bul a. Dalatmay aṭang chuan lawnglêngah chuangin Chhimtuipui hnâr panin hmar lamah an chhuak ta a. Nilengin an kal a, thil tawn sawi lan tur em em an nei lo. Chawhnu herah Khumi hnam lal Yuong-a khua an thleng a, an lal chuan ei turte lo pein a lo lawm thiam hle a. Chhimtuipui kama awm an ni a, an in chu mauva sak a ni a, a chungah tûm thing hnah an chih a. Lal in ban chu ft. 8 vela sang a ni a, lui lam hawiin bathlar nuam tak a awm a. Lal in kawtah chuan sakhi lu engemawzat a intar a, bathlar sirah chuan puan dumpawla dum hi hmeichhe pakhatin a tah mek a. Inchhunga Thangliana luh dawn chuan a puan tah lai chu a zial a, hma lamah kun deuhin a lo dawngsawng a. Thangliana inbual nan lui aṭangin tuium lian tak parukin tui a zu chawi a. Hmeichhe dangin kawngka bulah chuan dar thleng a silfai a, an mau chhuat âwng aṭanga chaw nawi tla inchuhin inhnuaiah vawk an innêk ngek chuah chuah bawk a. Chutiang chu Khumi lal in awm dan chu a ni.
Thangliana chu khual zahawm a nih avangin in kil lehlama zampherah an ṭhuttir a, zu an pe a. He an zu sak hi Burma ṭawng chuan arak an ti, niin Thangliana hian a ziak na a, arak chu Arab zu, chhungkuaa an in ṭhin niin Wikipedia chuan a sawi thung a. Asia khawmualpui chhim chhak lama an zu thlawr lar tak chu arrack a ni zawk. Eng pawh ni se, Khumi lal inah chuan zu an lo zuk a nih chu. Lal in bang chu mau thuaha pin a ni a, bang pawn leh chhung inkar chu inchi 4 vel a ni a, nipuia in ti vawttu leh thlasika in ti lumtu atan an thuah a ni. Hetiang air conditioned pindan siam nachang an lo hria hi an changkang hle mai.
Inchhungah chuan mihring luruh zawngin Thangliana chu a hawi kual a, mahse a hmu lo. Vapual leh vahai lu te, sazuk leh sele ki ṭha tak te, nghalchang lu leh savawm luruh te erawhchu lal mutna khum luah chuan an intar a. Khum lu sirah chuan silai hlui tak a intung a, a kaw hmawr aṭanga zèn thun chawp chi kha a ni a. Khum kilah chuan fei a intung nual bawk a.
British awp hnuaia awm an nih avangin Sap tlangval Thangliana chu an zah hle a, Khumi lal Yuong-a chu Lakher rama hruai turin a ngen a, mahse, a hruai ngam lo. A hruai ngam loh chhan pawh Lakherho nen an inhmuh thiam loh vang a lo ni a. Amaherawhchu, Kyaws lal Teynwey-a khaw thlenga hruai a remti thung a. Teynwey-a chu Lakher lalte ṭhian a nih thu pawh a hrilh bawk a.
Zanah chuan lui kama a riahna tur puan in an kaih bula lungah chuangin daktawr Khilu-a nen vaibel zuin an ṭhu a. Khilu-a chuan, “Khumi hnamho chu an mawl em a, an kawlhsen bawk si, an daktawrte pawhin dam lo an enkawl dante chu a ṭha lo, an dam thei lo. Dam lo enkawl dan an hre lo, thlarau leh thiamna sang zawk lam an hre phak lo. Taksa hliam leh durhte hi buhfai den sawm leh vut dukin an tuam a, luna te hi thir rawh linin an dep a, a nih loh leh an lu-ah an seh vak a, thisen chhuak khawpin an seh zu nia! Pumna leh kawpuar an enkawl dante chu maw ka pu, chaw nghei tir leh chempui rawh sat a, puan huha tuama a na lai zawn puma deh zu ni bawk a! Mawl tak an ni ringawt mai,” tiin Thangliana chu a hrilh a. “Hrilêng hi ramhuai hna thawh a ni a, chu chu i hriat ka ring ka pu. Khumiho chuan hre ve hek lo, an enkawl thiam dan ber chu tlan chhiatsan chiah hi a ni. An fate pawh hrilêngin rawn man se, thi turin an tlan chhiatsan ngawt mai a ni. Tlangah an tlan chhia a, an khua an rauhsan ṭhak zel mai a ni,” tiin Khumiho chanchin chu a hrilh mawlh mawlh a.
Khumi-ho hian uisa hi an duh em em mai a, an lal Yuong-a chuan, "Ui note, hnute nghei hlim hi duat takin chaw leh saumin han chawm thau ila, kar hnih velah chuan a tui tawk chiah a ni. Talh dawn ni chuan a duhtawkin chaw leh bawnghnute khal eitir ila, a chaw lem hnuhnung ber rual chiah chuan a tukkhumah talhtumin vuak thluk nghal tur a ni a. A chaw ei chuan a ril hnawh puar mar zaih mai se la, a thithun ai mahin a tui zawk a ni,’’ tiin Thangliana chu a hrilh a ni.
Khumi kan tihte hi tlang mi an ni lo va, Takam leh Tuikukte ang thovin lui kama cheng, pêm reng mai an ni a. An ṭawngin Ku chu kut tihna a ni a, mi chu mihring tihna niin an sawi ṭhin a. Kut mi, kut themthiam tihna niin an sawi a. Thangliana hian a han zir chian chuan Burma ṭawnga Khwe-mi, tih aṭanga lak a ni zawk niin a sawi a, uisa an duh em avanga uisa heh hnam, tia an koh an lo ni zawk, a ti ve tlat. Kum 1991 chhiarpuiah khan Bangladesh-ah hian Khumi hnam hi 1214 chauh an awm a, Burma lamah chuan 120,000 zet an awm a ni. Khumi hnam chu indo mi an ni ve a, Arakan-ah hian tun hma aṭanga lo khawsa tawh an ni a, Bawmho leh Miria te nen an lo awmho tawh a, Miria hnam nen nasa taka an inbeih hnuah a chak lo zawk Miria-ho chu Bangladesh-ah an tawlh thla ta a ni. Kum tam tak hnuah Khumi hnam ṭhenkhat chu Bangladesh-ah hian an lut ve ta tho va, Bandarban District chhunga Ruma leh Thanchi bial hi an awm bitna lai chu a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Pawi lal Teynwey-a khua an thlen thu sawi kan tum ang.