Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 91 ; Lakher lal Teynwey-an Thangliana a mikhual
Kar hmasa khan Thangliana ten Burma ram chhung Chhimtuipui kama Khumi lalram an thlen thu kan sawi a, Khumi lal Yuong-a chu Lakher rama hruai turin a ng>n thu leh a hruai ngam loh thu leh Lakher lal ṭhian Pawi lal hnenah hruai a intiam thu nen. Tun ṭumah chuan Khumi lal Yuong-a te khua aṭanga Chhimtuipui hmar lam zela Lakher lal Teynwey-a khua an luh thu kan sawi ang.
Kum 1865 December ni 14-ah Kyaw khua an thleng a, an lal Teynwey-a chuan a ṭhuihruaite nen lui kama lo hmuak mai tura a mitthla laiin a khaw nawtin an lo hmuak a, Thangliana chuan mak a ti hle. Kyaw tih hi khaw hming leh mihring hming a ni kawp ve ve thei. Lal Teynwey-a chu lu ṭuak var vau tawh, a chhipa sam a ṭawn dan aṭang chuan Pawi hnam, Chin hills lama a chi leh kuangte lak aṭanga thlang tla a ni tih a hriat a. Thangliana chuan kum 60 mi vel a nih a ring. A khua tlang chhipa awm chu in 54 an ni a, lui kam aṭanga ft. 500 vela sang a ni a. An khua chu thing pum phelin an hung chhuak vek a, kulh kawngka pathum a nei a, a kawngka chu thing hem phel inchi thum zeta chhah a ni hlawm. Teynwey-a inthuamna chu Lakher hmeichhe kut tah puan, lal sin tur bika siam niin Thangliana chuan a ngai. A chhipa sam ṭuak vau tawh inṭawn pawng laiah chuan vakul chang sei tak hi a thiat ngauh a, hmeichhiate chuan Mizote angin an tukkhumah sam an zial thung. A incheina aṭang ngawt pawh chuan Khumi lal Yuong-a nen chuan an inang lo hle a, hnam khat an ni lo tih a hriat hle a ni awm e.
Thanglianan a nu hnenah December ni 15-a lehkha a thawnah chuan, ‘‘Lal in ban sang tak, ft. 20 vela sangah mau chhuatah kan ṭhu a. Min hualtu mihring bal tak tak te chuan heng lai thleng thlenga ka han tlawh chhan hre duhin min thlir a, sap tlawhtu hmasa ber ka nih avangin min en duh hle,’’ tiin a ziak.
Teynwey-a khua chu thing puma hung chhuah vek a ni a, an khaw tlawh tawh zingah kulh nei hmasa ber a nih avangin Thangliana chuan an kulhte chu a enchhuak vek a. Tlang chhip aṭang chuan Chhimtuipui chu a lang thui hle. An kulh chu tlang kham pangpera awm a nih avangin kil thum aṭangin a pan theih lo va, chu chuan a tihim ṭha hle. Luh theihna awmchhun, kulh kawngka rinawm tak bakah chuan a hungna chu thing pum phel, sang tak tun khawm a ni a, a khat tawkin mau zum hi a ther fur bawk a. Pen sawmhnih dan awm velah invenna silaia lo kahna tur hmun bik an siam thluah bawk. An kulh chu a rinawmin beih a harsa hle ta ve ang, amaherawhchu, a chhunga inte chu a bang leh chhuat d^p, a chung hnah ro chilh khawm a nih avangin an hmelmaten meithallâwnin kap ta se chu a khaw pumin a alh chhuak nghal mai dawn thung a ni, tiin Thangliana chuan a ngaihtuah a. Thangliana chanchin ziaktu pakhat John Whitehead-a chuan Teynwey-a hi Pawi lal a ni naa, a khuate chu Khumi hnam an ni deuh ber a, Hmar hnam chi khat an ni, tiin a sawi. Hei hi awih a har deuh. Khumi chu Hmar hnam hlawm zinga chhiar an ni ngai awm lo ve. Teynwey-a chuan Thangliana leh a naute tan riahna tur in pakhat a pe a, mahse a naute chuan an pu chu riah chhuahsanin chumi zan chuan amahin a riak a.
A tukah December ni 16-ah chuan Khumi lal Yuong-a chuan Lakher lal pakhat hnenah a hruai a, khaw lian lo te a ni a. Thangliana chuan a hmuh tum ber Lakherho a hmu thei ta chu a lawm hle a, an khawsak dan pawh a en ngun hle a. Lalpa chu Lakher nula paliin an awmpui a, an ṭawng a thiam loh avangin inbiak ngaihna a hre lo hle. Lalpa chuan a chhipah, a chal chungah a sam chu a zial a, vai Punjabi hovin an sam puana an zial ang deuh hi a ni. A chal chungah, a sam chu a ki ni mai awm hian a zial zum vauh a, chutianga sam an zial chhan chu Thangliana hnenah Lakher lal chuan heti hian a hrilh a: ‘Hman laiin thehlei leh chhimbuk hi an inhnial vak a, thehlei thinrim chuan chhimbuk chu a luah a seh ta vak mai a. Chhimbuk thisen chuan thehlei chu a bual ta vak mai a, a hlauthawng leh si a, a tlan bo ta vang vang a. Chhimbuk chuan thehlei note chu a ei zawhsak ta vek a. Lakher lal pakhatin thehlei leh chhimbuk inhnial dan leh chetzui dan zawng zawng chu a lo thlir a, a inngaihtuah zui ta a. Pathian zawlnei, sakei a lo kal a, lal thil hmuhte chu a awm dan tur hriattirna a nih thu a rawn hrilh ta a ni. Chutaṭang chuan Lakher lalte chuan an chalah chhimbuk ki angin an sam an zial ki ta zel a ni,’ tiin. Sapho hian Lakherho hi Shendu tiin an lo ziak a, Mizote pawh Lushai min lo ti ang khan. Tunah chuan Lakher pawh inti tawh lovin Mara an lo inti leh tak chhan erawh ka hre chiang lo hle.
He Lakher lal hian ṭawnglettu hmangin Lakher tam tak chuan British awp hnuaia awm an duh thu leh tam tak awm duh lohna chhan chu chhiah an khawn rih >m vang a ni, tiin a hrilh a. Thangliana chuan a hmuh chhun Lakher-te awm dan aṭang chuan thisen chhuah chak tak hnam nia an lo ngai chu an ni vek lo a nih dawn hi, a tih phah a ni. An hmeichhiate chu heng laia hnam mawl dangte, kap khuh chang chang chauh haa, hnute langa awm mai ṭhin te ang an ni ve lo. An hnute khuh nan kawr an ha a, khup khuhin pawnfen an f>ng a, an sam te chu phiarin biang lehlam lehlamah an uai thlaktir a, hnung lamah an ṭawn bawk a. A hmuh phat atangin Thangliana chuan tlang mi a hmuh tawhte zingah chuan an hmelṭhain an la changkang ber tiin a ziak. An hmaifang pawh heng lai Mongolian ang an ni ve lo va, Chittagong-a Portuguese-ho thlah ni mai awmin a hria a, an lian bik bawk a, hmelṭha a tiin hmuhnawm a ti hle a ni. Mak ka tih deuh chu Pawi lalte, Lakher lalte leh Khumi lalte chu inngeih takin Burma ram chhunga Chhimtuipui kamah hian an lo khawsaho hi a ni a, an lo inawmpawlh a ni tih pawh ka lo hre ngai lo. Mizoram chhim tawp lam hi tunhmain Pawi leh Lakher district kan lo ti pawh kha a mak ka ti lo thar viau mai. Thlalaka kan tarlan hi Lakher lal chhungkua an ni a, John Shakespear-an Lusei Kuki Clan tih bu a ziak a mi kan rawn tarlang a ni.
Thangliana chuan Teynwey-a nupui, lalnu chu rawng chi hrang hranga ṭial ṭhi leh inenna darthlalangtê a pe a, nui sangin a lo dawng a. Lalnu chuan a âwm chhung aṭangin tuibur <m tliang hlarh mai hi a rawn phawrh a, Thangliana chu a pe a. A thilpek chu neih tur nge a chhunga tuibur chu hmuama pek l>t tur a hrethiam mai lo va, hmuam tur a ni tih an hrilh a. An sawi dan chuan chu <m chhunga tuibur chu hmeichhiaten tuibur an zuk mawnga vaihlo tui khawlkhawm a ni a, ha leh hahni vawnhimna ṭha tak ni tih an hrilh bawk a. Châk lo teh mahse, induhsakna a nih avangin leh a bikin lalnu tuibur al ṭha, miten an hmuam phak zen zen loh anih avangin hawihhawm takin leh chakâwm takin a hmuam ta a ni.
Zanah chuan lal Teynwey-a inah an kalkhawm a, Thanglianan sap zu a phawrh chu lalin a in duh mai lo va, hmeichhiate chu in hmasa turin zaizirin a hrilh a. Hmeichhiate pawhin an in nghal ngam mai lo, t<r a nih an hlau a ni. Thanglianan in tura a han tur deuh hnuah chuan an tem ta hlawm a, lal pawhin a hnu deuhah a in ve ta a ni.
Ruai an ṭheh a, zai leh làm an entir a, mipa 20 vel an lâm. An rimawi tum zingah khuang chi hrang hrang a awm a, Thangliana mak tih chu an ṭingṭang chu a ni. Spanish guitar, ṭingṭang kan tih ber ang hi chu a ni chiah lo va, hrui leh fret a nei ve. Thangliana pawh zai turin an sawm a, a violin tumin a lâm ve hle a ni. Chumi zan chuan uihli leh thosi leh ilovin a mutnaah an seh nasat avangin atukah chuan lui kamah a chenna tur int a saktir a, a hote awmna turin intê hran a saktir bawk a.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.