Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 93 ; Thangliana kahhliam a ni a, Akyab-ah enkawl a ni

Kar hmasa khan Pawi lal Teynwey-a leh Thangliana sa ui tan thu kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuan Teynwey-a hnena a la cham laia kahhliam a nih thu kan sawi ang.

Kum 1865 December ni 15, Zirtawpni tak chu Teynwey-a nena sa ui an tan ni a ni a, kan sawi tawh ang khan Thangliana chuan se thin a hela a han ei ve ta mai kha a thinlungin a ten a, a chil a ti haw a, a luak a ti chhuak bawk a. Hlim leh lâma Kyaws khuate an la rik laih laih lai chuan a luak chhuak tihreh nan whiskey han lem khawlh a duh avangin inthiarfihlimin Chhimtuipui lui kama a buktê a pan ta a ni. Whiskey a han lem khawlh hnu chuan puipunna lamah let tawh lovin a bûkah bawp khawkherhin a violin a tum rat rat a. Kum 26 chauh a la ni a, a chungah engnge lo thleng zel dawn tih hre lovin a naute pathum emaw chauh nen hriat loh khawvelah hnam mak tak tak zinga a intallut ta chu a inngaihtuah vang vang a. A tum ber Phawngpui tlang chu a thleng zo dawn em tih te a inngaihtuah a, hnam mawl ber ber nia a ngaihte chu a rin aiin an khawsak dan leh an inrelbawl dante a lo pangngai a. Lakher lal Kheynung-a hnena an mi tirhte chu hemi ni hian an kal nghal na a, an lo let leh chhung chu kar hnih emaw zet nghah a ngai dawn tih an hrilh lawk avangin Thangliana chuan Chhimtuipui kam lehlam lehlam ramte chu fan vel a rilruk a.

Hma lak zel dan tur ngaihtuah chungin “Phawngpui tlang thuruk chu ka la hmuchhuak lo na a, ka la hmu ngei dawn e” (The Blue hills’ secret shall yet, shall yet be mine), tiin a violin chu a zaitir rat rat a. Phawngpui tlang hi Sapho chuan Blue Mountain an ti ṭhin niin kan naupan laiin kan zir ṭhin a. A san zawng pawh ft.7100 kan ti ṭhin a. Tun laiah hian Phawngpui hi a lo ṭhang ta nge ka hre lo, Mizoram sawrkar chuan meter 2157 a ti thung a (https://mizoram.nic.in/about/h...), chu chu ft.7118 a ni. Hei hi kan rin zel tur chu niawm a ni.

Chutia a bûk kawngka lam hnungchhawna bawp khawkherha a ṭhu chu vawilehkhatah a taksa chu na nasa takin a rawn deng dawt a, boruakah a vawr zawk a. Saisirin a tla dawp a, na tuarin a ṭhen chawk chawk a. Eng thil nge lo thleng ta tih a hre mai lo. A han inenchian chuan silaia kah a lo ni a, silai ri hriain a chawchhum Toby-a a lo tlan vat a, a pu chu a bawihsawm nghal a. Dr. Khilu-a leh midangte pawh an lo tlan thuai a, Thangliana na tuar vial ngawlh ngawlh chu an rawn hmu a. Dr. Khilu-a chuan a thiam ang tawkin puanin Thangliana hliam chu a tuam a, thisen a chhuah nasat em avangin a dam zo ang em, tih chu an inrinsiak a ni ber mai. An han enchian chuan silai mu chu a khêlah lutin a malpui ti tawn tlangin a khup bulah a tlang zawk mai a lo ni a, vanneihthlak takin a malpui ruh chu a khawih lo hlauh a lo ni a. Thangliana chuan nikhua a la hre chang chang chauh tawh a, a thidang mai dawnin a inhria a, Chhimtuipui kama Khumi hnam zinga thih chu khuanu remruat riakah a ngai hman a ni. Fuzlah leh Toby-a te chuan lal Yuong-a lawngah an zawn chhuk a, lawng kar thiam an ruai a, Lal Yuong-a chu lawng hman hawh an dil a, lawnga kar khat emaw lai kal Akyab khawpui panin a chak thei ang berin an inkar liam ta a.

Thangliana chu tu kah ber nge tih pawh chhui chian hman a nih loh avangin mahni rinthu thuin lawngah chuan an inrinsiak hlawm a. A kaptu chu Lakher ram pana amah hruaitu tu emaw ber chu ni ngeiin an ring. A chhan chu Thangliana kah a nih veleh an insaseng bo nghal hmak a, hmuh tur leh zawhchian tur an awm lo. Khumi leh Pawi lalte thupeka kah hlum tuma hmet puak nge a nih tihpalh thilthua Thangliana silai tun a endik vel chuan a hmet puak palh, tih erawh chu hriat a ni ngai lo kumkhua dawn ta a ni.

Lawng chu chak thei ang berin an kar sauh sauh a, a aia chaka an la kalpui theih chuan an hlawh pawh a tam lehzual ang, tiin Fuzlah chuan a fuih reng bawk a. Thangliana chu kawng lakah a thidang ta a. A han har leh chuan a lo la nung chu mak a inti hle a, a hliam chu a han bel chiang a, lawng chhuata thisen baw nuaih kara a mu chu thisen a chhuah nasat em avangin dam zawh a inring lo hial a. Thih chu hreh teh mah se, a ṭul anih chuan hmachhawn ve mai turin a rilru a inbuatsaih a. A rilru kàptu ber zawk chu a zin chhuah chhan tihlawhtling lovin, Phawngpui tlang thleng lo leh Lakher ram lut lo va a kir leh tur chu a ni. Chutia thi mai thei nia a inngaihtuah lai chuan a thidang leh ta a.

A han ṭhanharh leh chuan a thisen chhuak chu a lo tawp tawh a, engtia rei nge thidanga a awm pawh a hre lo. A lu bulah chuan Toby chu ṭap ṭuau hian a thiam ang angin a lo ṭawngṭai a, Fazlah-a chuan lawng kartute chu a lo fuih sauh sauh bawk a. Harh mang lova ni thum lai khawsika a awm hnu chuan Sapṭawnga an rawn au lauh lauh ri a hre ta a. Akyab bial police Superintendent, Captain Munro-a a lo ni a, Chhimtuipui lui dungah bial a fang chu Sap pakhat hliam na tak tuar, lui hnâr lam aṭanga an rawn phurh mek a awm, tih an hrilh avangin a tawk zawngin a lo kal a lo ni a. Yuong-a lawnglêng tuk chawp hmanga ni nga lai an thang hnuah, December ni 20 chuan Akyab khawpui an thleng ta a ni.

Akyab khawpui hi tunah chuan Sittwe an ti tawh a, Chhimtuipui luang zelin Bay of Bengal-a a luan luh hma hian Mayu leh Lay Mro luiten an rawn finna lai tak phaitual ram thliarkar tenau a ni a. Chutianga lui engemawzat inluanfinna laia thliarkar insiam chu estuarial island an ti a, Luipui tui in tlakin tuifinriat al a zu finna laia tui al leh al lo infin avanga al lep lep awmna lai hi a ni an ti. Tuifinriat fawn chho leh luipui lo luang thla insu phuan buah buah chu a hmuhnawm thei viau ṭhin a ni awm e. Tunah chuan Sittwe chu Rakhine State khawpui a ni a, kan sawi tak Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project inṭanna chu Sittwe hi a ni a, a chang chuan Sittway tiin an ziak bawk ṭhin. Tunah hian mihring nuai hnih dawn an awm awm e.

Kum 1824-1826 chhung khan Anglo-Burmese War hmasa ber a thleng a, British-India chuan indona a beih tawh zawng zawng zinga hautak ber niin an sawi. Kha indonaah khan British-india chuan tunlaia US Dollar tluklehdingawn 48 dawn lai an seng niin an chhut a. An sen hnem em avangin British India chuan kum 1883 khan ‘ei leh bara harsatna nasa tak’ a neih phah hial niin an sawi. Burma ram hian Assam hi kum 1817-ah khan a run a, kum 1821 aṭanga kum 1825 thleng khan Burma thuhnuaiah a awm a. Assamese tawngin chutih hunlai chu a hrehawmzia sawiin ‘Manor Din’ an ti a, chumi awmzia chu Burma hnuaia awm lai, tihna a ni. He First Anglo-Burmsese war-ah hian British an chak a, Burma chuan hmun ṭhenkhat an chàn zingah Assam ram pawh an chân kumkhua ta bawk a ni. An sa ui tanna hming chu Treaty of Yandaboo an ti a, chu chu kum 1826 khan a ni. Arakan khawpui kan sawi lai mek, Akyab hi British chuan an awp zui ta a ni.

Thangliana hliam chu Akyab bial police Superintendent Captain Munro-a banglaah an zawn lut a, Daktawr Lee-an a enkawl ta a. Thanglianan a chanchin a sawi hi lo ngaithla ila: “Ni thum chhung kha engmah ei lova thi lova ruanga let reng mai kha ka ni a. Mahse, ka harhfim avangin ka nung chhuak leh ang tih beiseina chu ka nei reng a, ka malpui aṭanga thisen chhuak kha a reh tawh avangin. Chutiang dinhmuna ka awm laia Sap hmel han hmuh leh Sap ṭawng ngeia min han bia a lawmawm dan a ril hle. Kan inhmuh aṭanga darkar rei vak lovah Akyab kan thleng ta a ni’, tiin a sawi.

Chhimtuipui aṭanga Munro-a banglaa an zawn chhoh hlimah daktawr Lee-an Thangliana malpui thler phei duai mai an tuamna char bur tawh phelha a hliam a han belchian chhung chu nâ a ti hle a ni ang, ‘tawpin tai awm lovin min sawisa hi a ni ber’ tiin Thangliana chuan a sawi. Daktawr Lee-a chuan a thisen chhuah nasat tur zia a hmu thiam a, chutianga harfima a awm thei chu vannei a tihzia a hrilh a. Vanneihthlak takin a malpui ruh a khawih lo va, thisen zam a tawnchhiatte pawh engtin tin emaw an lo insiam rem a ni ang chu. Thangliana malpui hliam chu Captain Munro-a entirin a khel aṭanga silaimu luh dan leh a khup chunga a chhuah dan te chu a hrilhfiah a. A khup ruh khawih lova malpui tisa chauh a khawih chu a vanneizia hahipin a hrilh a ni. Thangliana chuan chaw ṭha leh chak chi hlir ei tur a ni, tiin eisiamte chu a chah a. Ni rei vak lovah chuan a pangngai leh mai tur thu hrilhin a thlamuan a, a sawi ang ngeiin kar khat hnuah chuan Thangliana chu a lo ṭha leh ta mai a.

Pathianin rem a tih chuan kar lehah Thangliana khawsak zel dan sawi kan tum ang.