Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 94 Thanglianan Phawngpui tlang tlawh tumin a zin nawn
Kar hmasa khan Thangliana kahhliam a nih thu leh Akyab-ah enkawl a nih thu kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan kha mi chanchin kal zel kha kan chhunzawm ang.
Thangliana hliam chu Dr. Lee-a enkawlna hnuaiah chuan a ṭha chak hle mai a, vanneih asiamin Chief Commissioner of British Burma, Arthur Phayre-a ram fang vel chu Akyab-ah hian a lo thleng hlauh a. Thangliana hliam tawh dan leh a zinna chanchin chu a ngaithla a, a dam ṭhat veleh chhunzawm a duh em tih a zawt a. Thangliana chuan Phawngpui tlang chu thlen ngei a duh thu a lo hrilh a. Phayre-a chuan Bengal sawrkar hnenah Thangliana thiltih leh a thiltawn chu hriattirin Phawngpui tlang tlawhchhuah a tum chu bei nawnin hlawhtling ngei se a duh thu a lo zu sawipui a. Lt. Governor chuan a rawn phalsak a, Commissioner of Chittagong hnenah senso chu sawrkar tum tur a ni tih a lo hriattir bawk a. Commissioner of Chittagong hi Thangliana duhsaktu a lo ni lehzel a, hlawhtling ngei turin duhsakna a rawn thawn bawk a ni.
Tichuan, kum thar 1866 January ni 5 chuan tiang hawla la bai saih saih chungin a ram la fan ngai loh chu fang chhunzawm turin a inbuatsaih ta a. Kum 1865 December ni 20-ah Akyab an thleng kha a ni a, Dr. Lee-a enkawlna hnuaiah kar hnih a awm tihna a nih chu. Thanglianan Phawngpui tlang tlawh chhuah a tum chu Phayre-a hian a phurpui em em a, tuma la tlawh chhuah ngai loh a nih avangin hlawhtling ngei se a duh a ni. Phayre-a meilawng chuan Akyab aṭangin an chhuak a, mel 200-a hla, Daletme khua chu January ni 12-ah an thleng a, chutah chuan Phayre-a chuan, “Dam takin kal zel ang che u”, tiin a vai liam a. Lakher-ho lal thiltithei deuh deuh te ṭhianah siam a, Chittagong leh Akyab ramri hrula khuate chu run tawh lo tura thlem turin a chah a, a kir san ta a ni.
Meilawnga an chuan lai khan Thangliana hian Khumi lal Yuong-an Mirung hnam sal pahnih a kawl thu Phayre-a hrilh chuan a beng a verh hle a, an kalnaah chuan British khua leh tui sal dang awm apiang rawn hriat tum turin Thangliana chu a chah nghe nghe a ni. Phayre-a hian Arakan Hill Tracts chu Superintendent-in ho se a duh thu leh sawrkarah pawh a thlen tawh thu a hrilh a. Thangliana chuan heng lai hnam mawlte zinga chenga anmahni ṭanpui a tum dan a hmuh chuan a hna thar siam tum Superintendent chu sawrkarin an pawm chuan dil turin Thangliana chu a chah a. Thangliana pawh a phur hle. Kum chanve aia tam mah Burmese ṭawng a lo zir tawh a, Burma mite a tak ngeia a hmuh leh hriat te chuan an zinga thawh a ti châk lehzual a. A nu hnena a lehkhathawnah pawh Akyab ram tuifinriat mawizia te, ralkhata Chin Hills tlang dumpawl ruih mai te leh ṭiaupho inkhawh zui mai, coconut thing ding tlar thluai mai te chu mawi a tihzia a hrilh a ni.
January ni 18-ah chuan hmanhmawh taka hliam chunga an chhuahsan Teynwey-a khua Kyaw chu an thleng leh a, Teynwey-a chuan Thangliana chu a kuah a, a han ch<l vel ṭhin a, a thi lo chu mak a tihzia a hrilh mawlh mawlh a. Thi ngei tura an ngaih lo nung leh chu lawm nan zanriah a buatsaih a, Munro-a, Thangliana leh Pawi lal Teynwey-a te chu vaibel zuin zu an in a, engtia kal zel tur nge ni ang tih an sawiho a. Thangliana silaia kah a nih hma chiaha Lakher rama a luh a rem leh rem loh zawt tura palai an tirhte chu Lakher lal Kheynung-a fapa Aylong-a leh a hote 5 hruaiin an lo kir a. Anniho hi Zeuhnang mite an ni a, Lakher hnam zinga a lian ber pakhat an ni. Aylong-a chu a pain Thangliana chanchin hre chiang tur leh hruai tura a rawn tirh a lo ni a. Thangliana chuan Kheynung-a hnena a thilpek tur ṭhahnem fe, puan sen te, darb>l te leh ṭhi tam tak a entir a, Aylong-a chuan a han enkual a, a tukah an khua, mel eng emaw zata hlaa hruai a remti a. John Whitehead-a chuan Aylong-a te khua hi Savang tiin a ziak a, Lakher khua Savang chu kan hre ngai lo hle a, tunah chuan Burma ram chhunga mi a ni tawh ngeiin a rinawm.
Tichuan, Thangliana leh Munro-a leh an vengtu te nen, Lakher lal fapa Aylong-a leh a hote 5 nen, Teynwey-a leh a khaw mi puakphurho nen, Munro-a nupui uite nen lawngin January ni 19, 1866 chuan Chhimtuipui hmar lama Lakher ram panin an chhuak ta a ni. Lakherho chu lawnga chuang turin an thlem thlu zo lo va, ramhnuai ngaw karah an kal a, Thangliana te chu lawngin an inkar chhuak ta a ni. A khat tawkin Lakherho chu lui kamah an lo lang leh zawk ṭhin a, luiah leh khawmuala kal rual zelin lui hnar lam an pan ta zel a.
Mel tam fe lawnglenga an inkar hnu chuan tlaiah lui kamah riahbuk an sual laiin Aylong-a te an lo thleng a, rei vak lovah chuan an inṭhian ṭha ta hle mai a. Thangliana chu an en duh bik a, a kawr hak te, a lehkha ziakna kawlawm leh lehkhapuan te, a vaibel leh a kawr ban khuh loh vun ngo tak te chu an en ning thei lo a ni ber mai. An vun uk khek khawk leh sap vun ngo chu an han dah dun vel ṭhin a, chutianga vun rawng inang lo chu engtia lo awm nge, tiin mak an tih thu chu an inhrilh tawn reng mai a ni. Aylong-a chuan mei lum ai pahin Thangliana kut chu a la a, a vun ngo tak chu a han chul vel ṭhin a, “A pah, a pah-tloh”, tia a hote a hrilh vel chu a hote chuan an lo pawmpui tih entir nan an lo bu nghauh nghauh a. ‘A vun hi a ṭha a, a ngo bawk a ni’ a tihna a ni. Aylong-a ṭhian leh pasalṭha Yichi-a chuan a ban uk khang mai, hna hrâm tinreng thawk ṭhin kut nen chuan a han dah dun a, chik takin a khaikhin thul, sap an hmuh hmasak ber a ni bawk a, mak an ti thlu ngang zawng a ni. Thangliana chuan a vaihlo ip a ti bo va, chu chu hriain Aylong-an a dum bûr a phawrh a, a vaihlo tui chu Thangliana a ṭhamsak ta a. Thangliana rin aiin Lakher vaihlo chu a lo tui a, a zu talh talh a. Vaihlo hi zawng, a zo a vai lam a ni lo, khawvel khawilaiah mi pawh a lo inang tlang zel zawng a nih hi maw.
An riahbuk sualna chu Thangliana hian Sulla Khyoung lui chhuah tiin a ziak a, khawchhak lam aṭanga lo luang thla, Chhimtuipui fintu lui niin a sawi. John Whitehead-a thung chuan Sala Chaung lui tiin a ziak thung a, a dik zawk a ni awm e. John Whitehead-a hi Burma rama India sipaite training petu a ni a, indopui II-na hnu lamah chuan lawyer a ni zui ta a. New Delhi-ah leh Chittagong-ah danhremi hna a thawk a, lehkhabu eng emaw zat a ziah zingah ‘Thangliena - A life of T. H. Lewin’ tih leh ‘Far Frontiers: People and Events in North-Eastern India, 1857-1947’ tih bute hi ka nei ve. Thangliana chanchin a hre chiang a, Mizoram leh Burma, Chittagong leh Arrakan inkar vela hnam chi hrang hrang zingah a zin nasa. Himalaya tlang vela hnim leh thing chi hrang hrang lakkhawm ziahna bu ‘Himalayan Enchantment: An Anthology tih bu, Frank Kingdon-Ward-a ziah kha a endik sak a, thuhmahruai a ziak bawk. Chutiang mi chu a nih avangin Thangliana aiin kan sawi lai Lakher leh Pawi lam mite chanchin leh an ram a hre chiang zawk hle a, chuvangin lui hming leh khaw hming, hnam hming a ziahte hi a dik zawk. Mihring hming pawh a ziak dik zawk a, Aylong-a pasalṭha Yichee-a tia Thangliana ziah pawh a hming sipel dik chu Yichi-a a ni zawk.
Ka lehkhabu ziah ‘Thangliana’ tih buah khan Thangliana te riahbuk sualna Sala Chaung lui hi Sekulh lui ni awmin ka ziak a, ‘an riahna hi Meilang tlang bulṭhut, Longchhin khaw dai hnai vel a ni awm e. Chutaṭang chuan Zoram chin chu mel 30 vela hla a la ni’, tia mi min hrilh angin ka ziak nghe nghe a. Mahse, tun hnua ka’n chhui ṭhat leh hian Mizoram map-a chhim tawp ke hmawr zum lai, Lungpuk khaw bula Sala lui zawk a lo ni tih ka hmu chhuak a. Ka lawm hle a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, Thangliana te zin hi an hruai Lakher lal fapa Aylong-a te ni lo, lal dang pasalṭhate nena an intawn dan leh baklênga an tlanchhiat dan te chu kar leh lamah chhunzawm kan tum ang.