Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 99 Thanglianan Chittagong a thleng leh ta

Kar hmasa khan Thang­liana te tlanchhia kha Chhim­tuipui an zu thleng leh a, lawngleng pakhatah inbengin suar chhia paltlangin Teynwey-a khua an thleng leh ta kha a ni a, tun ṭumah chuan a zin haw hnu lam chanchinin kan chhunzawm ang.

Kar li emaw chhung chu Thanglianan Phawngpui tlang lawn tuma a zin dan leh thil chi hrang hrang a tawn thu te, bak lenga an tlanchhiat dan te, uisa an ei dan te leh suar chhiaa lawnglenga an inkar dan te kan sawi kha a ni a. Chutiang chuan Phawngpui tlang hneh tuma a fehchhuak chu a hlawhtling lo mai ni lo, thi lova ruangin a lo let leh ta a nih kha.

Teynwey-a khua aṭangin lawng dangin an kal zel a, kum 1865 February ni 11-ah chuan Akyab an thleng leh ta a ni. Akyab an va thlen chuan vanduaina an tawh thu chu a lo thang nasa hle tih an va hre ta a, anmahni zawng tur sipai rual an lo tir chhuak hman nghe nghe a lo ni a. Thangliana chuan, “Kar eng emaw zat kal taa kan thil tawnte ka han thlir let hian thinlung takin Pathian hnenah lawmthu ka sawi a ni, thihna lak aṭanga min chhanhim avangin. Lakherho (Shendus) khan min lo man ta se chu sawisak hrep hnuah min tihlum emaw a ni ang a, min tihhlum em loh pawhin an salah kan tang dawn chiang mai kha a ni si a. Kan tumah kan hlawhchham a, kan hlawhchham chhan kha kan remhriat tawk loh vang emaw, ro kan rel ṭhat loh vang emaw ni lovin vanduaina kan chungah a lo thleng ve hrim hrim ni zawkin ka hria.

“Kheynung-a khua Lakherhote kha kan zin hmahruaiah an ṭang a, rammuho kan va tawn kha Lakher hnam hran, Kheynung-a khua nena inṭhian lo tak an lo ni hlauh kha chu kan vanduai a ni. Kheynung-a leh a fate bikah hi chuan ka lawm a ni, a fapa Aylong-a leh a pasalṭha Yitchi-a te nena a thlum a al eizaa kan riakho te kha ka theihnghilh tawh lo vang. Anniho min phatsan vanga vanduaina tawk pawh kan ni hek lo, inṭhianṭhatna sa ui kan tan tawh kha an vawng nung reng zawk a ni.

“Phawngpui tlang hneh tuma vawi hnih lai ka hlawhchham thu chu khar tawh ila. Tunah zawng Akyab-ah chuan muang siaiin kan ṭhu a, kan ei a, kan in a. Ramhnuai ngaw kara kan tlanchhiat dan te, sai rawl leh sakei hram te, rilṭam tawpa Munro-a nupui uite kan hemhmin ta mai te kha mumang a chang zo ta. Sap Kristianho zingah puan nem sinin tuipui kan thlir a, mei kan zu a, zu kan in a, enghelh tur reng hi a awm lo va, Chittagong-ah thirhrui ka thawn a, kan police lawng puanzar nei, a hming Foam chu Akyab-a rawn thawn turin ka zu hrilh a”, tiin a thil tawn chu a thlir let a. Police lawng a chah a lo thlen chuan Arabian Sea tuifinriatah muang marin a let leh ta a ni.

Chittagong an zu thlen chuan miten an zin chhunga an thil tawn chu an lo sawi luai luai bawk a, a phu lohin an ngaihsan phah nghe nghe a. An zin chanchin an zawh reng rengin hlauhawm an tawn leh an chet dan te chu a uar thei ang berin a hrilh ta thin a ni. A chhungte hnena lehkha a thawnah pawh uar takin a thiltawn chu a hrilh a. Hlauhawm rapthlak tak aṭanga an inchhanchhuah dan te, kar hnih zet chhung a dam loh avanga thihna thlazar hnuaia a awm dan te, hnam kawlhsen, lu la hnamin an puakphur an thah dan te a hrilh bawk a. A pawlte chu chau taka sai leh sakei ramah, vangvatin a dawrzawn zawna an zuk dan te, darkar 48 chhung dangro dangchara chang>l tui sawr chauh ringa an vahvaih dan te uar takin a ziak a ni. A nu hnena a lehkhathawnah chuan khatia Lakherho hlaua an tlanchhiat mangang lai tak tak khan thihna hlim kawr ruam aṭanga dam taka chhuah leh dilin Pathian hnenah a ṭawngṭai a. A chhanchhuak a nih phawt chuan lawmthu sawi nan fahrah chawmna inah ṭanpuina pek a intiam a. A lehkhathawnah chuan Baibula fapa tlanbo inchanin, ‘‘Ka nu duhtak, lawm la, hlim takin awm rawh. I fapa chu a thi a, a lo nung leh ta a ni. A bo va, chhar leh a ni leh ta a ni,’’ tiin a titawp a.

Lakher-ho rama a thil tawn chu Burma ram leh Chittagong mai ni lo, hmun dangah pawh an lo hre zel a. Sir George Campbell-a, Bengal ram Lieutenant Governor pawhin a rawn lawmpui a. Sir Arthur Phayre-an British-Burma sawrkar aiawhin lawmpuina lehkha a rawn thawn bawk a. Chittagong Commissioner, a ṭhianpa Gordon Young-a pawhin a lo lawm hle a, ani hi vawi hnih a zinna senso tumsaktu a ni. Calcutta lam Police department pawhin Thangliana zin chu ṭha an tih thu an rawn hrilh bawk a. Fak a phu lo ni lovin, a phu bakin fakna chi tinreng a dawng a ni. Tuma la fan chhuah loh ram a fang a ni mai lo va, Mizoram leh Burma ramri vela hnam chi hrang hrang a tlawhchhuahte leh an lalte awm dan te an hriat phah a. Engtia enkawl zel tur nge tih te leh thil tam tak an hriat phah kha sawrkar lawmna ber chu a ni reng a ni.

A lo tiam tawh angin thihna hlimkawr aṭanga Pathian chhan­chhuahna a dawn avangin lawmthu sawi nan Thangliana chuan fahrah retheite hnenah pawisa Pound 100 pek a intiam chu Lifeboat Society leh kawtthlera hmeichhe naupang rethei chhanchhuaktu pawl hnenah a pe ta a ni.

Sap rama lamah pawh nungcha chanchin zirmiten Thangliana zinnaa nungcha a hmuh, a chhinchhiahte pawh an lo dawng a, lawmthute pawh an rawn hrilh a. A tum ang takin Phawngpui kha va tlawhchhuak se chu nungchate mai ni lo, chhawkhlei leh naubante leh thing chi hrang hrang a hmuhte chanchin ziah tum kha a ni a. A tum angin a zin thei ta si lo va, an lo nghahhlelh ang pawh pek tur a nei zo ta lo a ni.

Eng pawh ni se, David Living­stone-a te anga explorer ropui ni lo mah se, Sapho la luh ngai lohna Mizoram a lut a, a hming chauh an ral hriat Phawngpui tlang bul hnai a han thleng a, Chittagong phaitual tawntirh lam, Mizoram depa miten an hlauh em em Lakherho chanchin an han hriat phah a. Pawi lalin Khumi hnam an awp dan te, an khaw siam dan leh an kulh sak dan te, thingkunga in sa hnam a han hmuh te, Chanchinṭha la thlen hauh lohnaah Pathianin Evi leh Adama a siam dan leh Eden huana an khawsak dan te, rulin hmeichhia a thlem dan an lo hre tawh te kha thilmak a tling a ni. Chittagong leh Burma inkar ram chin an han hre chiang ngawt pawh kha British tan chuan thil ṭha ti chu a ni reng mai.

Pathian zarah kan dam anga a, kar lehah chuan Thanglianan Mizo pasalṭhate nena sai an beih dan kan sawi ang.