Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 100 Thangliana leh Capt. Hood-a ten Sai rual an man
Kar hmasa khan Thanglianan Chittagong a thlen thlak leh thu leh Phawngpui ram vel a fan avanga fakna leh chawimawina chi tinreng a dawn thu kan sawi a, tun ṭumah chuan sai man pawlte nena sai an man thu kan sawi ang.
Sawrkarin sai man pawl a din chu Khedda an ti a, chutih laia an hotu Capt. Hood-a chu Superintendent a ni a, Thangliana ṭhianpa a ni. Sai hi sawrkar hian a hmang ṭangkai em em a, an sawizawi tawh hnu chuan thuam phurah te, sakei pelh nan te, indonaah te leh kawng tam takah an hmang a ni. Ṭum khat chu Capt. Hood-a tlawhin a va leng a, a kal tur thu a hrilh lawk na a, a ṭhianpa chu a lo awm lo va. Sai mannaa rawn fin ve tura a hote a chah avangin Thangliana pawhin an sai manna hmun lam a pan ve ta nghal a.
Sai rual hi 30 aṭanga 40 vel an ni tlangpui a, Chittagong Hill Tracts chhunga ngaw dur ṭha, chaw tamnaah chuan hmuh tur an tam reng a ni. Kum hnih kum thum danah hian Khedda Superintendent chuan sai man runpui a siam ziah a, heng sai an mante hi an sawizawi hnuah sawrkar hna ṭul apiang thawk turin an sem darh ta thin a ni. Sai pachal te chu ft. 9 a sang an ni thei a, ft. 10 thleng chu an tlem hle naa an awm zauh ṭhin. Sai san zawng tehna awlsam ber chu an bawp let hnih hi a ni a, ramhnuaiah chuan sai pachal hi kum 150 te an dam thei. Heng lai tlang mite zingah sai pachal tar thi ruang hmu an awm loh thu a sawi a. Sawizawi tawh, in lama an chhawr te chu kum 80 aia rei an dam mang lo. Sai rual hi dan pangngaiah chuan November aṭanga April thla chhungin tlang kar phairuam leh luikam velah an khawsa ber a. May thlaah tlang rama chikhur an pan thin a, chubakah fur lai chuan tho leh tlip ilovin an bawm nasat avangin tlang sang lamah an tlansan thin.
Sai man pawlho sai ram chhuahnaah chuan tel ve a chak hle ṭhin a, tlangval kum 26 chauh a la ni bawk a, ramchhuah chauh ni lo, thil thar tih chakin a tha a la za hle a ni. Hemi ṭuma Capt. Hood-a ten sai 30 rual zet an zuinaah chuan a tel ve ta zel a.
Khedda chu thang lian tak a ni mai. Sai an khung khawmna tur chu khuar zau tak ft. 100 emaw velin an lai khuar a, an sai rual khung tur an tam chuan ft. 150 lai pawhin an lai khuar ṭhin. Sai rual tlan luh khup khupna tur a nih avangin an khuar laih chu a thuk hle a ngai a, an khung hnua an rawn lawn chhuah theih loh nan a khuar tlang chu thingpum eh phelin rinawm takin an hung chhuak vek a, a kawngka, ft. 12 vela zau chauh tih loh chu an hung phui vek a. Pawn lam aṭangin an bang hung chu thingin an do nghet tlat bawk a. Sai naran tan chuan phin chhiat mai theih loh tura rinawm a ni. Kawngkhar atan raw chang pum ṭha tak tak hi an suih zum a, kawngka lu chungah chuan hruiin an khai a. A khaina hrui an sah chah veleh leiah a rawn insawh khar bur ṭhin a ni. Kawngka biang tawn tawn aṭang chuan sai an khalh luhna tur pal chu zau takin an ping arh a. Hawrawpa V ang hian Khedda chu V mawng zum lai ang hi a ni a, V anga arh chhuak hmawr zau lai ber chu mel 4 inkar te zu ni thei a! An pal hung arh zau lai ber chu phelsep mai mai hian an hung a, a mawng zum lam khedda chu a zuih telh telh a, phelsep mai ni lovin mau pum lian pui pui an hmang a, khedda hnaih lamah phei chuan thing an hmang.
Khedda an siamna chu lui hnar lamah a ni ṭhin a, sai rual chu lui mawng lam aṭangin an um a, an pal hung arh zau lai ber chu phelsep mai maia hung chauh mah ni se, an su lui lo. A hungna a lo zim tulh tulh a, mak an tiin an ralkhel a, mihring rim an hre hnai tulh tulh a, ralkhel zual zel chungin Khedda-ah chuan an tla lut ta rum rum ṭhin a ni.
Chumi ṭuma Thangliana tel ve chuan nuam a ti hle a. Zing khawvar rualin mi 30 rual chu lui ruamah an inzar pharh a, sairual chu an khalh ta a. Mi 50 rual dang chu an pal siam hrulah pahnih zel emawa inkawpin an intlar a. Capt. Hood-a leh Thangliana leh a pasalṭha thlan chhuah te chuan Khedda-ah chuan an lo nghak a.
Sai rim hriatna hi a ṭha em em a, mel hnih danah pawh an sawizawi tawh sai dang rim chu an hre phak niin Hood-a chuan a sawi. Zing ni chhuah rualin chung sai khalhtute chuan haw hawin an au va, khuang bengin a khat tawkin silai an kap a, a bengchheng thei ang berin thawm an nei ta a. Sai rual chu lui ruam hnar lam panin an tlan ta sung sung a, pal hrûl ding lam leh vei lama mihring intlar au chel chul chu an tlan pel ta zung zung a. Khedda an hnaih tulh tulh a, sairual hlau tlanchhia chu an khek ruai ruai a, khedda kawngkhar bul an thlen chuan an thawm chu khawpui ri ang hian an ri dur dur a.
Thangliana chu a bihrukna thingbuk phen aṭang chuan a va dak chhuak a, sai rual lo tlan khup khup chu a thlir a. A hmahruai chu sai pachal lian zet mai ngho sei ṭha zet hi a ni a. Pal an pin zuih ang zelin mihring ding pawh an zuih avangin sai rual hlau tlanchhia chu an chak tulh tulh a, lehlam lehlama lo autute thawm chu a ring tual tual a. Khedda kawngkhar an thlen chuan lut mai lovin an tawi muang deuh va, sai pachal chuan hlauhawm a awm a ni tih hriain a ding a, hawi vual vual chungin a khek tuar tuar a. Chutihlai tak chuan Hood-a pawlte chu a letin an au uar sauh va, silaite pawh chu a letin an kap ṭhuai ṭhuai bawk a. Sairual nawlpui mangang chuan chhia leh ṭha pawh hre lovin an rawn nawr a. A hnunga sai patuai leh naupang zawkte hlau mangang chuan a pachal chu tlan pelin khedda chhungah chuan an tlu lut ta zung zung a. Chutia a hote an luh takah chuan tih theih nei bik hek lo, sai pachal fing ber pawh chu a tlan lut ve ta a ni.
A rual nawlpui an lut ta tihah chuan Hood-a chuan kawngkhar chawitu hrui chu a sat chat a, sai rual chu an khung ta a ni. A tirah chuan engzatnge an khar hnan a hriat theih lo va. Sai pachal tlan lut chu khar hnan hman loh a hlauh luatah sai 5 chu kawng a khar hnan a, khedda pawnah chuan an hawihai ta a ni.
Chung sai lut ve lote hlau thinrim chuan pal dinglam chu an phin phei ta mai a. Thing bang nghet taka din a ni naa, buhpawl hmanga bang hung ang lekin an rawn su chim ta mai a. Bang pawna ding Thangliana leh mi pahnih chu a rang a rangin an tlanchhe ta a ni. A tlanchhiatpui pakhat chu a tlanna lamah chuan sai rualin an um tih a hriat veleh veilamah pengin hnimbuk sang tak tak zingah a zuang lut a, a bawk ta a. A him dawn emaw a intih laiin saipui, a note nena rawn tlan chuan a rim a hria a, a rawn ṭum hlum ta a ni. Thangliana leh midang pakhat chu thi lova ruangin hnimbuk karah an tlu lut a, an him hram a ni.
Sai rual khedda chhunga lut ta te kha an thawm a nasa hle a, sai rual mangang khêk leh ṭê ri nuai nuai karah silai a puak reng bawk a, sai mantuho lah an haw haw dur dur bawk a, an thawm infinkhawm chu rura tak a ni. Khedda hungna bang pawnah chuan Hood-a hote chuan an din hual a, a ṭhenin fei an keng a, a ṭhenin silai an chawi a, an ven ber chu a chhung aṭanga sai huaisar deuh khedda bang rawn sut chim tum lo hnawhlet chu a ni.
Sai pachal lian tak ft. 10 zeta sang chuan vawi tam tak hungna kulh chu sut chhiat tumin a rawn bei ṭhin a. Ṭê ruai ruaiin khuar aṭang chuan a rawn lawn chhuak uaih uaih ṭhin a, mahse silai, a mu tel lova an lo kah rawn tluar tluar ṭhin avangin bang su chhe hman lovin a let leh ṭhin a ni.
Ni a chhuak fel tawh hle tihah chuan sai rual hlin leh ṭawn hna chu an ṭan ta a. He hna hi a hlauhawm lai ber pakhat a ni a, a hma daiha sai an man, an duhtawka an lo sawizawi tawhte chu kawngkharah an luhtir a, an hnungah mi pahnih zel an chuang a. Pakhat zawk chuan sai a khalh a, an phuar tur sai mit leh rilru lak pen tumin a bei a. Sai mit a lakpen laiin pakhat zawk chu a chhuk a, phuar turin sai hnung lamah thawm dim tein a va kal a, hruizen chuan a hnung ke pahnih chu a va phuar belhbawm ta ṭhin a ni.
Sai zinga a huaisar apiang phuar hmasakah an nei a, a tê zawk deuhte chu a hnuhnungah an phuar a. Sai pachal chu an phuar hmasa ber ta reng a, a ke hnung an phuar zawh chuan sai pahnih kar chehin an hruai chhuak ta a, a kal ṭhat duh loh changa a hnung aṭanga rawn nawr turin sai dang an dah bawk a. Hung pawnah chuan thing pahnih inkarah hruizen pahnihin nghet takin an thlung a, a dang phuar turin an luhsan leh ta a ni.
Chutia sai pachal ber an thlung bet ta ruau mai chu a hmuhnawmin hlawhtling an inti hle a, sai dang chu an zu phuar zel a, a hnuhnung ber an phuar laiin khua a thim ta a, an phuar tawhte chu uluk taka a phuarna an endik hnuah zanriah eiin an mu ta a ni. Chumi ni chuan sai 21 zet an man.
A tuk zingah chuan an sai man te chu chaw an pe a, a pachal, a rual hotu ber chu chaw an han pe ve a, hnah nem te chu a ei duh ta hauh lo va. Phuara awm chung chuan hnung lam leh hmalamah a insawi hluau hluau a, sawizawi theih hmel pawh a pu lo.
Hood-a chuan, “A pachal saw chu a la hlauhawmin ka ring, kal hnaih loh a ṭha ang,” tia Thangliana a hrilh zo chiah chu sai pachal chuan a chaw atana thingṭang an pek chu a nawnin a la lawk a, Thangliana te chu a vawm ta fua a. Vanneihthlak takin a vawm fuh lo hlauh a ni. A hnua Thangliana hnena an sawi lehnaah chuan an sai pachal man chuan chaw an pek chu a ei duh lo va, inpe duh lovin rilṭamin a thih ṭhak thu an hrilh a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan Rothangpuia khuate nena sai an kah thu sawi kan tum ang.