Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 101 Thanglianan Rothangpuia khua a pan
Kar hmasa khan Capt. Hood-a hoten sai rual an man ṭuma Thangliana tel ve thu kan sawi a, tun ṭumah chuan Rothangpuia a khuaa a zin dan kan sawi ang.
Kum 1865 khan Mizorama tlang sang ber Phawngpui, tuma la tlawh chhuah loh chu tlawh tumin a chhuak a, a hlawhchham thu kha kan sawi tawh a. A kum leh 1866 September thlaah chuan Kassalong police hmun aṭanga hnai te, Chandraguna aṭanga ni khat kal Takam khaw pakhat Ishan Dewan-a khua a tlawh ṭumin Rothangpuia palaiten Thangliana chu an rawn hmu a. Thla hmasaa Banjogi khaw runnaah an tel loh thu leh British nen chuan inṭhian ṭhat zel an duh thu an rawn thlen a. Chu chu remchangah lain Thangliana chuan Rothangpuia nena hmai chhana inbiaka inremna siam a duh thu a lo hriattir a. Rothangpuia mite chuan an lal chu a lo kal theih an rin loh thu an hrilh a, Thangliana chuan Rothangpuia chu a khua ngeiah tlawh a tum thu hrilh turin a mite chu a chah ta a.
Takam lal Ishan Dewan-a chuan, “Rothangpuia hi Chittagong police belthum leh midang pahnih thattu kha a ni a, a thahna pawh rei a la ni hlei nem. Rinngam a ni lo vang. A khuaa kal chu lu thâpna a ni”, tiin kal lo turin a thlem a. Mahse Thangliana chu kal turin a inbuatsaih ta a ni. Takam lalte hi kan hre tam lo hle a, an lal ropui leh lar ber chu Pakuma Rani kha a ni a, Thangliana nen hian an inhmu thiam lo hle nghe nghe a ni.
Rothangpuia chuan Thangliana hruai turin a mite a rawn tir a, September thla tawpah chuan Fazlah-a leh police ṭha thlan 20 nen Khawthlang tuipui chu lawngin an zawh chho ta a. Anmahni hruai tura Rothangpuia khuate lo kal chuan Thangliana te lawnga inkar chu khawmualah an zui a. A hma kuma Phawngpui tlang lawn tuma Lakher khua an pan laia Chhimtuipuia an inkar lai pawh khan Thangliana hruaitu Lakherho chu lawngah an chuang ve duh lo a nih kha, Mizote pawhin lawnga chuan chu an tih ngai loh avangin an chuang duh der lo. Thangliana te chuanna lawngleng kartute chu Takam lal Ishan Dewan-a khuate an ni a, Mizorama luh chu an hlau hle naa Thangliana hian a tihluih tlat avanga lawngpua ṭang an ni a. Samat chhuah aṭanga mel 6-a hla an thlen chuan Bawrkawlh suar chhe hmun an thleng ta a. Suar chhia tih takah suar chhe tak mai a ni a,lawnga han inkar theih ziazang a nih loh avangin an lawngte chu an zawn lawk a suar chhaka liah chuan an zawn lut a. Lui kam sira kea kal theihna laiah a ṭhenin an zawn chho bawk a, suar chhak li, kawng chen vela thuk aṭang chuan an inkar leh thei a. Ni tlak rualin Utanchatra tuikhawhthla an thleng a, chutah chuan Rothangpuia khuaten an lo nghak a, zan an riak ta a.
Kasalong hi British-in Chittagong Hill Tracts huam china an duty post hla ber a ni a. He duty post hi an tih phuisui deuh hnuah dawr pahnih khat vaihovin an siam a, Mizote an lo chhuk thla ṭhin a, Changsil dawr leh Tipaimukh dawr ang deuhin Mizote chuan bal leh balhlate an rawn keng a, dumei leh chi nen an inthleng ṭhin. Rothangpuia khuate chuan Kasalong hi an lo chuang thla fo va, Bengal phaiah chuan Takam leh Tuikuk te, hnam dangte an rawn run zauh zauh ṭhin a ni. Vaiin Kasalong an tih laiin Mizote chuan Samat chhuah an ti thung. Hemi chhak lam chu tlang ram a nih tawh avangin phai lam aṭang chuan an lut ngam zen zen lo. Mizote khan phaituala chengten an ṭih em em a, zing khaw en hma, varṭianah an lo lang thut a, an khuate halin salah an man a, khua a en meuh chuan an sal mante nen ngaw chhungah an luhpui leh hman tawh ṭhin avangin British sipaite chuan umzui hi an ngam mang lo. Pawi lian tak an khawih a nih loh chuan an umzui mang lo. Inven dan ṭha zawk te an ngaihtuah a, duty post siam belh te kha an hma lakna a ni ber mai. Anmahni runtute kha han umzui turin khaw chin an hre si lo va, ngaw dur pui pui kara kawng ṭum leh khante an inhriat hleih em avangin umzui lohah an tlak zel a ni.
Utanchatra an thleng a, hemi chhak lamah hian lawngin a kal theih tawh loh avangin zan an riak ta kha a ni a. Zanah chuan Takam lawngpute chuan mei an chhem a, an lawngah a ṭhen an mu a, a ṭhen lungpui chungah. An hah tawh hlawm avangin an hnar hma hlawm hle. Thangliana erawh chu vaibel zuin a meng kar a, a tuka an kal zel dan tur leh Rothangpuia a hmuh huna a sawi tur te, eng anga awm tur nge ni ang tih te a ngaihtuah a, a mu ve ta a. Chittagong Hill Tract chhungah Takamhote, Miraihote, Khumihote, Pawi lal te, Murung te leh Lakherte a hmu tawh a, Mizo lal a hmuh hmasak ber tur a nih avangin a phur rilru hle a, phaitual miten an fate tihṭhaih nana an hman Mizote chu hringei ang hiala an chhuah avangin an khuaa luh hlan chu a nghakhlel hle.
Utanchatra hi Mizoten engtinnge an koh ka hre mai lo va, khatih lai kum 1866 khan Chittagong aṭanga Khawthlang tuipuia inkarin lawng thlen theih hla ber a ni a. Chutaṭang chuan lawng dah a tlang rama lawn chhoh a ngai tawh a ni.
Zing khua a lo var chuan an lawngte chu vengtu daha hnutchhiahin tlang ramah an lawn chho ta a, Rothangpuia khuate khan hma an hruai ta a. Tlang pangah chuan kawng ṭum a lo awm a, a changin ruam rai thuk deuhah thui fe an kal a, lui lian lo te te an kan bawk a. A changin tlang pangah ngaw dur chhah em em mai, ni eng chhun tlang zawh loh hmunah te an kal a. Tlang an lawn a, a chhip aṭanga kawn thui ve deuhte an zawh hnuah a hnuai ruamah te an chhuk chang pawh a tam. Mel 12 vel an kal hnu chuan kawn ruam rai lai deuhah an lawn chhuak a. Rothangpuia ralveng pahnih silai hlui tak keng hi an lo awm a, anmahni hruaitute nen an in bia a, rei vak lo an chawl a. Chung santiri pahnihte chu lungpui sang laiah an ding a, chutaṭang chuan an khaw panna kawng chu a kal zel a. Eng emaw chen an kal leh hnu chuan kham sang tak hi an va thleng a, kham kovah chuan mau lei hi a lo indawh a, a hmawr lehlam chu kham kova lungah nghet takin an innghat a, a lehlam chu thing chhekkhawm chungah a innghat thung a. Chu mau lei chu sam tea an zawh hlawm laiin Thangliana chu pheikhawk rawngsang ke artui hran nei a bun avangin zawh a harsat deuh a, mau lei tawpa kham ko a va thlen chuan a thaw huai a. Chutaṭang chuan phaitual hnim zawl hi an zawh zel a, tlang chhip thlengin hnim hring a ṭo ṭha hle a ni. Tlang chhip an lawn chhuah chuan Mizo sawmli sawmnga vel hian silai leh fei kengin an lo nghak a, an hmel a nelawm loh hle a ni ang, amah Thangliana sawi ngei hi i lo ngaithla teh ang.
“Chulai zawlah chuan thâwk lain phaitualhnim chungah ka ṭhu a, an lal hnenah ka thlen thu chu hriattir turin mi an intir a, kan lo nghak ta a. Kan lo nghah lai chuan tlang mite thufing pakhat ka hre chhuak a: ‘Chin hriat loh lui i zawhin mau lerah puan khai la, i hriat ngai loh khua i luhin ring tun atin kal ang che, tiin an infuih ṭhin a. Chu aia maha la ṭha zawk chu: ‘In khuaah arpa huai ni la, khual khuaah chuan arnu ni ang che’, tih hi a ni. Arnu anga awm zâm tur nge arpa huai anga hawi pir deuh vaha kal khawng lah lah tur, tih chu ka ngaihtuah a ni. Min lo thlir dan aṭang chuan mak tih ena min en bakah an hmel aṭanga hriat theih chin chu, min lawm tehchiam lo tih chu a ni. Ka ṭhuihruai Fuzlah-a hnenah chuan a ṭul thuta tlan chhiatna tur ruahman turin ka hrilh a. Kan nun chu zawhtein sazu a man ang leka derthawng nia ka hriat avangin ka fimkhur hle. Kan awmna hnuai a kham leh kham inkara mau lei kha an pheh hlauh phei chuan tlanchhiatna tur reng a awm lo.
“Mizote chu ka han thlir a, mipate chu tihrawl nei tak tak vek an ni a, chak pawh an chak hle ang. An ngo lo va, ung deuh khek khawk vek an ni a, an nelawm loh hle. An thawmhnaw inbel chu puan hlai deuh pakhat chu a ni mai. An puan chu a var, a pawla inrin ṭial a nih loh chuan rawng dumpawl duk, a sen duk emaw, a eng emawa inrin ṭial a ni hlawm. An sam ngil sei dum ṭha tak chu an tukkhumah an zial a. An pasalṭha naupang lam te chuan sava hmul rawng lar tak tak, a sen, a eng, a dumpawl leh hringte an beh a.
“Mipa zahve chuan silai an keng a, an silaite chu a hlui tawh hle. George III-a hun laia siam, a zen thun chawp ngai chi kha a ni. A hlui tuk ṭhat tih takah an silai kawmte chu rawng sen, a eng leh a dumin an hnawih a. Lakherho ka lo hmuh tawhte angin silai zen bâwm, seki hnum ṭha tak tak ak pawh pathum emaw chu ka hmu. Ṭhenkhat vaibel dawn chu a keh mai loh nan dar sena chhun thuah te a ni hlawm.
“Chutia an chezia ka lo zir mek lai chuan an mi tirh a lo let a, Rothangpuia chuan min hmuh a rem tih thu a rawn sawi a, amaherawhchu ka sipaite chu khaw chhung luh a phal lo thung. Ka sipaite chuan min hlauhthawnpui hle naa an tel lo va khawchhung luh chu ka tum ta a, ka sipaite chu riahbuk sual turin ka ti a, Fuzlah-a leh ka naupang hruai Adupah-a nen chauhin min hruaitu chu kan zui ta a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah Rothangpuia nena an inhmuh dan sawi kan tum ang.