Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 103 Silaia kahhlum zawh loh Thangliana
Kar hmasa khan Thangliana leh Rothangpuia an inhmachhawn chhoh dan kan sawi a, tun ṭumah chuan Rothangpuia khawnbawl upain Thangliana a kahhlum zawh loh thu kan sawi ang.
Rothangpuia leh a khawnbawl upate bakah Rothangpuia hian a thenawm lalte sawmin Thangliana hi an lo hmachhawn niawmin Thangliana hian a ziak a, mahnia lo dawn ai chuan lal dangte nena lo hmachhawn hi a thlang a ni. Thangliana hian Chittagong Hill Tracts chhung chu a ram a nih thu te, ram venhim chu a hna a nih avangin a ram chhunga khua leh a mite chunga pawikhawihtu chu a hrem zel dawn a ni, tih te chu Rothangpuia chu a hrilh a nih kha.
Rothangpuia khua hi hetih lai hian khawi laia tak nge tih hi chian a har hle mai. Belkhai leh Lungsen te hi a zuan tawh ngei a, kum 1871-72-a vailian hmasaa Thangliana te a lo puih khan Lungnoah a awm tih erawh kan hre chiang. Thanglianan Rothangpuia khua an rawn pan dan leh an thlen thu a ziah han zir chian hian Tlabung thlang lam, tuna Bangladesh ram chhung hi ni ngeiin a lang a. Kan pi leh puten a khaw hming hi an sawi lang si lo, Rothangpuia khua tih ngawt kha a ni mai a, ni thei awma lang Google Earth aṭanga kan zir dan chu hetiang hi a ni.
Bangladesh ram chhunga Hasina Bazar an tih, Khawthlang tuipui kama mi leh Kawrpui luiin Khawthlang tuipui a rawn finna laia Thekamukh bazar an tih inkar lai hi niin a lang. Kum 2006 khan Thekamukh bazarah hian kan va kal ve tawh a, foreign sikret leh thawmhnaw tlem azawng kan va lei a, chu chu Bangladesh ka kal hmasak ber kum a ni. Engpawhnise, Rothangpuia khua kan hriatho kha ni ta se, Thanglian te hian Khawthlang tuipui hi an kan nawn leh a ngai dawn chiang si a, chuvangin Thekamukh bazar thlang lam, tuna Bangladesh ram chhung hi a nih hmel ta ber a ni.
Kan thu ngaiah lo let leh tawh ila. Ṭawnglettu chuan, “Sipai lal hi mitdawivaih thiam an ti che a, silaimu pawhin a tina thei lo an tih che hi a dik em, lalin a ti a nih chu,” tiin a han letling a.
Thangliana chuan, “Kei ni lal te hi chu mi danglam bik kan ni a, sawrkarin heng in awmna tlangram vela roreltua a dahte hi chu mi namai kan ni hlei nem. Silai in neih chuan han la u la, in hre mai dawn alawm,” tiin phur takin a chhang a.
Rothangpuia chuan a han zaizir a, silai an rawn la a. Lalte pawh chuan an zu bel hawisanin Thangliana chu an en ta ṭhap a, an phun deuh sur sur a.
“Tunah silai zen kha thun rawh u” tiin Thangliana chu a ding a, Rothangpui upa min, Thangliana te lo dawngsawngtu chuan silai zen chu uluk takin a thun a. A thun zawh chuan, “Silaimu thun leh rawh u” a’n ti leh a. Silaimu a thun lai chuan, “Khawi maw i silaimu chu kan endik teh ang” tiin a hnaih phei a. Silaimu a thun tur chu a lo pe a, “Chemte min hawh teh u,” a’n ti leh a. Lal pakhat chuan a chemte a lo pe a, chu chuan suan tlang silaimu chu a han zai rin a. Silaimu a zai rin chu lekchhuakin, “Hei in hmu chiang maw? Nakinah he silaimu hi in hre hrang leh thei ang em?” a ti a. Bu nghauh nghauh chungin an inen hlawm a.
“Hei in hmuh lai ngeiin he silaimu hi ka’n thun ang e,” tiin a thun a. “Tunah kau rawh le” a ti leh a. Rothangpuia upa chuan ngun taka a endik hnuah a kau ta a, an silai chu Tukuli kan tih ang chi kha a ni a. Rothangpuia chuan a upa hnen aṭangin silai chu a la a, uluk takin a endik a. A duhtawk hnu chuan a upa chu a pe leh a.
Thangliana chuan, “Tunah ka âwmah hian han kap rawh le,” a ti a. Rothangpuia upa chu a tim deuh a, Rothangpuian, “Vai lal thu ang chuan ti mai rawh,” tiin thu a lo pe a.
Thangliana chuan a mit leh hmai vel chu silai zenin a phuh ût loh nan a bânin a inhliah a. Rothangpuia upa chu silai kengin a hnungtawlh a, pen 20 vel aṭang chuan ngun taka tinin a kap ta a. Thangliana chu tlu mai tur niawmin a pai deuh nawk a, chutah a mit inhliahna bân chu la thlain a ka a han âng a, silaimu a lo seh chu a phawrh ta a. Chu silaimu chu chemtea rin ngei mai kha a ni a.
“Hei hi i silaimu kha a ni em?” tiin Rothangpuia chu a pe a.
Chutah zet zawng, an tho suau a, ṭawng bawrh bawrh chungin silaimu chu an inpe chhâwng zel a. An silaimu ngei kha a ni!
Silaimu an la en laih laih lai chuan Thangliana chu a ṭhutna ngaiah a ṭhu leh a, rei vak lovah lalho pawh an ṭhu ve leh ta a. Intingêng taka an ṭhu ngawi ngulh erawh chu a reh tawh a, thusawi an ngaithla ṭha tawh hle ang tih an hmel aṭangin a lang tawh a ni.
Chutah chuan palian pui mai Vanlula chu a lo tho va, thusawi tur a lo inbuatsaih sa chu rei fe a chham chhuak ta a. Chutaṭang chuan boruak a zangkhai zel a, zu in chungin an inkawm a. Bawng an talh a, hlim takin ruai nen an inṭhianṭhatna thu chu an thlung ta a ni. Thusawitu hi Thangliana hian tu nge a nih a hre lo va, Vanlula niawma a rin thu erawh a ziak a, chuvangin Vanlula tiin ka ziak ve mai a ni.
Tlai dar 4 velah Thangliana leh a hote chu an haw leh ta a, heta inṭhianthatna thuthlung an siam hi hetih lai hian Thangliana hian eng ang taka nghet tur nge a hre thiam lo. Mahse, Rothangpuia thinlungah chuan hna a lo thawk hle a, chu chu a hnu zelah a lo lang chhuak ta a ni.
Rothangpuia leh lal dangte hmaa Thangliana thiltih hi French mi, mitdawivaihthiam Houdini-a thiamthil pakhat a ni a. France sawrkarin Africa-a Algeria ram an awp laia an ram mite hneh nan Robert Houdini-a hi an hruai a. Arab mite hnena mitdawivaih a entir tam tak zingah silaimu lem hmanga inkahtir hi a tel a. Chu chu hriain Thangliana hian a ti ve a ni. Rothangpuia upain a kah hma khan silaimu suan tlang tiat kha sathau chhun mum a keng sa a, silaimu chu laksakin a hmuam a, a sathau mum chu a thunsak ta a ni. Silai zen khan sathau mum mai kha a kap chhuak a, chuvangin a hlauhawm lo va. Silai zenin a mit leh hmai vel a phuh un thual loh nan a banin a inhliah a, Rothangpuia upain a kahna hi yard sawm vel aṭangin tiin Thangliana hian a ziak a, pen 20 vel tiin ka ziak chhawng a ni. He a thiltih hian Mizote chu a bum hneh khawp a, silai kah hlum zawh loh sap Thangliana tiin an hriat phah a, lar pawh a lar reng a ni. Rothangpuia khua a tlawh hi kum 1866 September thla kha a ni.