Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 104 Aizawl kulh sak lai vel

Kar hmasa khan Thanglianan a mit­dawivaih hmanga silaia a inkahtir thu leh an kah hlum zawh loh thute kan sawi a. Thangliana hi kan kalsan rih ang a, tun lai hian Aizawl khawpui din kum 133-na kan lawm lai a nih avangin Aizawl khawpui din ṭan lai leh a chhehvel kan sawi ang.

Kumin hian AMC chuan Aizawl khawpui hi kum 133 a ni, an ti a, a din ṭan nia an chhiar chu kum 1890 February ni 25 a ni. British-hovin Aizawl chu khawpuiah siamin tuna Assam Rifles hmunah hian kulh an sa a, thing pum hem phelin an kulh chu an hung chhuak vek a, Aijal fort an ti. Kulh hung nana an hman hi thingpui kung sang tak tak, ui pum tiat tiata lian an hem phel a. Heng thingpui hi tualṭo ni lovin Tripura Maharaja-in tun hma a ram china a lo hauh laia a lo phuntir tawh niawmin kan pi leh pute chuan an sawi. Aizawl tlangah chauh ni lovin Hlimen, Kelsih leh Hualngohmun lamah pawh sawn thingpui kung lian pui pui hi heng hun lai hian hmuh tur a awm niin an sawi. Aizawl kulh satu chu Surma Valley Military Police Commandant, Mr. W. W. Daly-a a ni a. Mizorama Bawrhsap (Political officer) hmasa ber Hmaireka (Capt. H.R. Browne) khan April ni 22-ah Bawrhsap pisapui a luah ṭan a, chuvangin Bawrhsap pisapui kum 133-na pawh kumin tho hi a ni.

Bawrhsap Hmaireka chu Aizawl khawpui din thar leh hnua Aizawl lal hmasa ber ti pawhin kan sawi thei ang. Hmaireka hma kum thum kal ta emaw khan Thanruman a luah tawh a, Tanhrilah a insuan zo deuh chauh tihah British-hovin Aizawl hi khawpui atan an din ta a ni. Thanruma hi Sailo lal ropui, Mizoram khaw thlang lama lal ropui ber tia British-in an lo sawi ṭhin Suakpuilala fapa a ni. Thanruma hmaa Aizawl luahtu kan hriatte chu Mizo subedar hmasa ber Pakunga pa Dokhama Maubawk lal ni ta leh a pu Ngâna, Mission Veng tlang Hriangmual luahtu te, Aizawl khawpui hming phuahtu Sailo lal ropui Lalsavunga te an ni.

Sairang aṭanga km 13-a hla Buichali lei piah lawkah hian Changsil dawr, Lungpher dawr leh Tlawng dawr ti tea an koh chu Tlawng kai hmingthang tak a ni a. Bengali dawrkai an awm ṭhin a, kum 1870 lam aṭanga inhawng tawh an ni a. Dawr tam lai ber chuan pali panga emaw an awm a, Suakpuilala ram chhung a nih avangin chhiah a khawn ṭhin a, Cachar Bawrhsapin a hriatpui. A hnu zelah chuan Suakpuilala thih hnua a faten chhiah an lak zui dan tur pawh Cachar Bawrhsap Major Boyd-a remruatna anga kalpui a ni. Kum 1889-a Vailen hma lawk khan an ṭilṭiak dial a, kum 1890 hnu lamah chuan an inhawng tawh meuh lo. Kum 1891-a Rev. William Williams-a te lo kal lai pawh khan Changsil dawr hi an inhawng tawh lo. Sairangah zawk an inhawng leh a, kum 1894-a Pu Buanga te lo luh lai kha chuan Sairangah hian vai dawr pahnih khat chu an la inhawng.

Kum 1890-ah tho hian Changsil dawr chhak lawk tuna Sairang aṭanga Silchar kawngpui ni mekah hian kulh an sa bawk a, chu chu a tet deuh avang leh him tawk lova an hriat avangin a chhak tlangah kulh lian zawk an sa leh a, chu chu kum 1890 September thla khan an la sa zo deuh (lemziak hi Changsil kulh sak zawh tawh hnu chu a ni). An sak mek laiin Mizo lalte khan British awp hnuaia awm duh lovin zalenna an sual nghal a, Bawrhsap hmasa ber Hmaireka khan Sairang aṭanga Changsil a pan laiin Sailo lal tlawm Saithawman a kap hliam a, sakawr nghawng bawhin a tlan zel a, he Changsil kulh sak thar mekah hian a tlan lut a. Kulh hotu, a hnu zela Aizawl Bawrhsap lo ni ta Kawlsap (Lt. H.W.G Cole) khan a lo bawihsawm a, thisen a chhuah hnem lutuk tawh avangin a dam zo ta lo kha a ni a, chu chu kum 1890 September ni 10 tak kha a ni. Rev. William Williams-a te khan kum 1891 March ni 16-ah he kulh sang zawkah hian an chipui Welsh mi Capt. Williamson-a chu kulh hotu a lo nih avang leh cham tura a lo sawm avangin zan khat an riak nghe nghe a ni.

Kan sawi tak Changsil kai hi kum 1892 thleng kha chuan Silchar lam aṭanga lawng lo luh theih chin a ni a, Sairang leh Changsil inkarah hian suar chhia, lawng kal theih loh hmun a awm ṭhin a, chu chu Capt. Loch-a khan khatih laia Bawrhsap Davies-a nen ṭang dunin geletine-in an hal darh vek a, Sairang thlengin lawng a lo lut thei ta a ni.

Aijal kulh leh Changsil kulh sak dan phung hi Mizo lalten an khua an hung dan ang tho a ni a, santiri dinna erawh Sapho hian an siam tam zawk. Luhka pawh thing pum a hmawr suih zum, chawi chhoha pheh thlak theih ang tho kha a ni. Pawi leh Lakherte, Khumi leh Mizote khan hetiang deuh vek hian kulh an sa a, a uluk zual chuan kulh chhungah kulhtê an siam leh a, chu chuan lal in kha an hung ṭhin niin an sawi bawk. Aizawla kulh an sak chu a rinawm zawk a, Sapho chuan Aijal fort an ti kan tih tawh kha. Changsila an kulh sak hmasak erawh kha chu kulh tih hi a tling zo ve lo deuh nge ni, Changsil stockade an ti thung a. Ralin an rawn beiha lo do let nana sak kulh a pha chiah lo bawk reng a, ralin an rawn beih laia lo indanna pal ṭha tak ang a ni mah awm e. Hei vang hian a chhak tlangah kulh tling zawk an sa leh a nih kha.

Vailian hmasa kan tih kum 1871-1872 kha chuan Mizoram kha awp tuma lo kal an ni lo va, British khua leh tui, phaituala Vai leh Tuikuk, Takam leh Meiteite emaw kan pasalṭhaten an zuk beih a, an khuate an hal a, sal an rawn hawnte chhuah tur leh sa ui tanpui tura lo chhuak an ni a. Chuvangin cham hlen tumna an nei lo va, kulh pawh an siam lo. Kum 1889-1890-a Vailian thung kha chuan Mizoram awp nghal tura lo chhuak an nih avangin salte an chhuah a, Mizo lalte inremna an siampui bakah Darzoah kulh an sa a. Fort Tregear an ti a, sipai 200 chuang deuh an leng a, kum 1896-ah an hluihlawn ta a ni. Lungleiah kulh an sa bawk a, Fort Lungleh an ti a, sipai 300 dawn lai leng tura siam a ni.

Tichuan, kum 1890 lama Vailian hnuhnung zawk kan tih, Vailian vawi thumna kan tih bawkin Mizoram min rawn awp ṭan laia kulh an siam dan chu kan sawi tak ang hi a ni a. Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah chuan Mizoram Bawrhsap hmasa ber Hmairekan Mizoram min awp ṭan chauh a, British-ho hnawhchhuah tuma Mizo lalten an beih dan sawi kan tum ang.