Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 105 Bawrhsap hmasa ber Hmaireka leh Suakpuilala faten sa ui an tan

Kar hmasa khan Aizawl kulh sak lai vel kan sawi kha a ni a, tun ṭumah chuanVailian cham hlen ta Bawrh­sap hmasa ber Hmaireka leh Suakpuilala faten sa ui an tan thu kan sawi ang. Chumi hma chuan Vailen dan tlem han sawi hlek ila.

Kum 1871 December khan ṭhuang hnihin Vai an rawn lian a, Mizo lalten British ram huam chhunga khuate an run ṭuma an sal mante rawn chhuahtirin sa ui an tan a, kum 1872 March thla khan an haw leh ta a. Hei hi Sapho chuan Lushai Expedition 1871-1872 an ti a, Mizote chuan Vailian hmasa tiin kan sawi. Kum 1889 khan a vawi hnih nan Vai an rawn lian leh a, anni chuan Lushai Expedition 1889 an ti. January aṭangin March thla thleng khan khaw hrang hrang an hal a, Mizo lal hnen aṭangin sal an chhuah a. April thlaah chhim lam lalte an ko khawm a, British khua leh tui run tawh lo tur te, an tih ang anga awm turin an hriattir a. Mizo lal panga emaw lek chauh an koh khawm avangin ram pum huap thil engmah an la sawi lo. He Vailian vawi hnihna hian an rawn tih ber chu Lt. Stewart-a leh sipai dang thattute an rawn hrem a, Lungleiah kulh an sa a, Tlabung leh Lunglei inkar kawng an siam a, thirhrui an thlung bawk a ni.

He Vailian vawi hnihna hian Lakherho leh Mizo lalte chu an thuhnuaiah an la dah tawk loh avangin leh British awp khua an la run zeuh ṭhin avangin British-India sawrkar chuan September ni 11, 1889 khan Chin-Lushai Expedition 1889-1890 an tih chu neih leh an rel ta a ni. He Vailian vawi thumna hi an rawn thawk rip hle a, a hmaa an rawn thawk ang mai kha ni tawh lovin Mizoram chhunga lalte hneh a, an khuate halsak kha an duhtawk ta lo va, an pawi khawihtu Burma ram chhunga Pawi leh Fanai lalte pawh vaihma vek an rawn tum ta a ni. Ruahmanna an siam chu a len tham avangin sawrkar pathum Burma, Bengal leh Assam sawrkar aṭangin sipai an rawn thawk ṭheuh a, kum 1889 December aṭangin kil thumah an lo thawk a, kum 1890 March chhungin an tihtur an zo fel a ni.

He Vailian vawi thumna hian an rawn tih zingah Mizo lalten an khua an runa an sal man chhuah te, Lunglei leh Darzo inkar kawngpui laih te, Lunglei leh Burma ram chhung Hakha thlenga kawng laih te a ni a, thirhrui hmanga an inbiak pawh zung zung theih nan heng kawngah te hian an zam chhuak bawk a ni. Mizoram hmar lamah chuan Aizawl leh Changsilah kulh an sa a, Aizawlah Bawrhsap dahin an awp ṭan nghal bawk a, Mizote chu mahnia zalen taka awm ṭhin kha tihluihnain British hnuaiah kan kun ṭan ta a ni. British sawrkar chuan March ni 22, 1890 aṭangin Aizawla awm turin Political Officer Capt. H. R. Browne chu a ruat nghal a, Mizote chuan Hmaireka an lo ti a. April ni 22-ah Bawrhsap pisapui a luah ṭan a, Bawrhsap hmasa ber a ni ta a ni.

Tuan leh mang ata Mizo lalte chu Mizoram chhungah na na na chuan an duh ang thalin an lo khawsa tawh ṭhin a, lal leh lal te indovin leh innghirngho chang awm bawk ṭhin mah se, ram chhung buaina a ni a. Inremna an siam a, an inchingfel leh mai ṭhin a ni. British sawrkar lo lut erawh hi chu an ngam loh vanga tihluihnaa an hnuaia kun tur an ni a, hei tak hi an hriatthiam loh leh an thinlungin a lo pawm theih loh chu a ni. Bawrhsap Hmaireka chuan Mizo lalte a ko khawm a, heng lal a kohte hi Suakpuilala fate leh a unaute leh vua leh vangte an ni a. Mizo lalte chu sipai kulh chhunga lo kal turin a hriattir a, Mizo lalte chu Dawrpui leh Zarkawtah an inkulh a, chutah chuan Bawrhsap chu lo kal se kan lo bia ang, an ti thung a.

Bawrhsap Hmaireka koha lo kal khawmte chu Kalkhama Sentlang lal te, Lian­phunga Lungtian lal te, Sailianpuia Ṭuahzawl lalte, Thanruma Tanhril lal te, Liankunga Mualvum lal te, Hrangkhupa Hmunpui lal te, Lalhrima Muthi lalte, Lalsavuta Thilthek lal te, Thanghulha Lungmuat lal te, Ṭhaliana Durtlang lal te, Laluaia Reiek lal te, Hmingthanga Hmunphiah lal te, Liankhama Zawlnghak lal te, Thawmpawnga Hualngohmun lal te leh Tulera Khawchhete lal te niin Isaac Zoliana chuan a ziak.

Hmaireka chuan Changsil kulh hotu Kawlsap (Lt. H.G.W. Cole) leh Vai Mizo ṭawng thiam Chipchawrawna (Sib Charan) leh tirhkah pakhat hruaiin Aizawl kulh aṭang chuan an chhuak ta a, chu mi ni tak chu kum 1890 June ni 13 a ni. Aizawl kulh chu tun (2023)-a Assam Rifle awmna, lammual chhak tlang hi a ni. Dawrpui kawngpui pheiah chuan Mizo pasalṭhate an intlar zui a, a ṭul thuta bei mai turin silai nen an inring a. Dawrpui aṭangin tuna Zarkawt kawn thleng sawn kawng sir tuakah Mizo lalte leh an khuate mi 1000 vel chu an inzar phei ṭhuap avangin chumi hmun chu tun thlengin Zarkawt tiin kan ko ta zel a ni. Hmaireka chuan hma a hruai a, a zuitute chuan a hnungah an zui a. Hawi chhuak lovin, lei lam bih ngarin a kal ngauh ngauh a, kawng sira Mizo pasalṭhate chu hmu lo niawm takin melh pawh a melh hauh lo niin chumi ṭuma Mizo tel ve pakhat chuan a sawi an ti. Inbiakna hmun tura an ruat, kawn zawlah chuan puanpui thar an lo dah chungah Hmaireka chu an ṭhuttir a. He hmun tak hi tun (2023)-a Milennium Center hi a ni a, tun hmain lung in (district jail) a ni ṭhin a, lung in chu Armed Vengah an sawn tak avangin lung in zawl chu an lai hniam ta vak a, thawmhnaw zawrhna hmunpui Milennium Center hi an sa ta a ni.

Mizo lalte hnenah chuan heti hian thu a sawi ta a. “Lianphunga hian British ram awp chhunga mi mite a run a, Tuikuk sal tam tak a man a, thil tam tak a tihchhiat avangin a lalna kum nga chhung ka ban a, kum nga hnuah lal a ni leh ang. A khua chu a fapa Suakhnuna khua a ni tawh ang a, Lianphunga chu a unau Kalkhama hnenah emaw, Sailianpuia hnenah emaw a awm tur a ni”, a han ti phawt a. Tun hma aṭangin British-ho hian Mizoram khawthlang lama lal ropui ber Suakpuilala chu ṭhiana siam a, thawhpui kha an tum ngar ngar a ni a. Kum 1870 lam aṭangin kum 1888 thleng khan inṭhian ṭhain an awm a, ramri chungchang pawh felfai takin an lo pawmtlang tawh a ni. Amaherawhchu, Suakpuilala fate Lianphunga leh Zahrawkan Tlabung thlang Rangamati bula Chengri phai khuate an run chiam a, Tuikuk sal 100 emaw lai a hawn tak avang khan British nena an inṭhianna hi a chhe ta a ni.

Lianphunga chuan, “Ka lal loh chhung chu Thanruma hnenah emaw ka makpate Fanai khuaah emaw ka awm ang”, tiin a lo chhang a.

Hmaireka chuan, “Chunga i awm chuan lalber i ni leh bawk ang a, Sailianpuia emaw Kalkhama hnenah emaw i awm tur a ni, kum nga chhung chauh a ni. Kumpinu hnenah ‘A lalna ka ban’ ka ti ang a, kum nga hnuah chuan lalah ka siam leh ang che. Chubakah silai sawmthum i chawi ang”, tiin a chungthu chu a relsak a. Lalho chu a enkual a, “Tumahin buaina siam tawh loh tur a ni a, tun achinah Bawrhsap thu awih tawh tur a ni, hei hi inremna thu a ni e”, a han ti leh a. Hnial vak ngaihna an hre lo va, an remti tlang ta a ni, tiin kan historiante hian an ziak a. Sa ui tanna tur an se rawn kaih chu Kawlsapin a kap hlum a, chumi hmunah chuan ruai an ṭheh ta a ni.

Kan historian-te hian he sa ui tanah hian Lianphunga chunga hremna chauh hi an sawi a, amaherawhchu, he sa ui tana thu delhkilh awm dangte chu British awp khuate laka silai an man leh sal man chhuah te, ṭul an tih huna lal an koh apianga thuawih taka Bawrhsap hnena inlan tur te, Bawrhsap khaw fangin kuli a duh zat apiang pe tur te leh Mizo lalte hnenah chhungtinin chhiah cheng khat chawi tur tih te a ni a. Changsil dawr leh Sonai dawrte pawh Bawrhsap hnuaia awm vek a nih thu te a hrilh bawk a ni.

Mizo lalte rilruah hian an chunga leng tumah an awm ngai lo va, Sapho pawh kha an chunga lengah an dah ngai lo. Suakpuilala khan Cachar Bawrhsap Edgar-a pawh kha a hmu duh mai lo, kum 1870 lamah khan Tlawng luikam Lungpher dawr hmunah be tura an lo chhoh pawhin a chang leh a aiawh a tir a, a chang leh a lemchang a tir a. Chutiang chuan vawi hnih vawi thum emaw hmuh tuma an lo chhoh hnuah kum 1870 March ni 21-ah khan Mizoram leh Cachar ramri ni se, tia an rawn ruahman leh thil dang danga inremna tur an rawn siam sunnad chu a pawm duh chauh a nih kha. A fapa chhuanvawr Kalkhama pawh kha ṭhiana siam tumin Sapho khan Cachar Bawrhsaphovin Tuirial kamah an lo chhuak ṭhin a, chhuanlam siamin a lo hnial zel a, vawi eng emaw zat a hnial hnuah kum 1881 khan Tuirial lui kama dawr hmunah an lo kal leh a, biak ngei an duh si a, an kohtir leh a. “Inbiak an duh chuan Sentlanga ka inah lo kal rawh se”, tiin a lo chhang ṭhin a, a inah an han pan a, thu an han sawipui ta a ni. Hemi ṭum hian Cachar Bawrhsap hian ṭawnglettuah Chipchawrawna a hruai nghe nghe a ni. Sesawng lal Lalburha pawh kha Bawrhsap Lalmantua khan a rawn tlawh tur an hrilh khan lo dawngsawng ṭha turin an ti a, mahse, a ngaihsan bik lohzia lantir nan a luhkapui aṭangin Bawrhsap lam hawia zung chungin a lo hmuak niin an sawi. Sawi dan dangah chuan kum 1892 February thlaa Lalmantuan sipai 100 hruaia Sesawnga a han kal ṭum hian Lalburha hian a lo hmu duh lo niin an sawi. Chutiang chuan British ngaisang lo leh an hnuaia intulut duh lo, ‘Tlawm ve lo lalnu Ropuiliani’ tia kan vawrh lar tak chiam anga lal huaisen leh rilru lian, British laka tlawm lo hi lal dang sawi tur eng emaw zat an awm a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.