Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 106 Bawrhsap Hmaireka thupekah Mizo lalte an lungawi lo

Kar hmasa khan Bawrhsap hmasa ber Hmaireka leh Suakpuilala faten kum 1890 June ni 13-ah sa ui an tan thu kan sawi a, sa ui an tan ni tak hi June ni 13 leh ni 14 tia ziak a awm ve ve a, sawrkar chhinchhiah dan chu June ni 14 a ni a, chu chu dik zawkah ngai ila, chutiang chuan kan sawi zel tawh ang.

Sa ui tan kan ti na a, British lam chhinchhiah dan chu Mizote chunga rorelna hriattir tura lalho kohkhawmna (darbar) a ni zawk a. Mizote khan ruai nena an lawm avang khan sawi dan dang an neih loh avangin sa ui tan kan lo ti mai zawk a ni. Tun hma kum 1866-a Thangliana leh Rothangpuian sa ui an tan kha chu inremna a ni ngei a, an inremna thu pawh lehlam lehlamin an duh an sawi kha an inpawm tawn a ni. Chuta an inremna thu chu: Rothangpuia hian British ram awp chhunga mite an tibuai tawh tur a ni lo tih te, British hmelma chu an hmelma a ni ang a, Rothangpuia hmelma pawh British hmelma a ni ang tih te leh Rothangpuia hian an chhehvelah hmelma a neih avangin a khua veng turin Thangliana police 30 rual dah a ni ang, tih te a ni.

Hmairekan Suakpuilala fate ko khawma a rorelna a hriattir kan sawi tak hi chu sa ui tan tia sawi tur niin a lang lo va, an chunga hremna an lek tur a hriattir a ni zawk. Chuvangin he lai thu kan sawi reng rengin sa ui tan tia sawi lovin, Suakpuilala fate leh lal dangte chunga hremna lek thu tiin emaw Lianphunga chunga hremna lek thu tiin emaw sawi zel ila a ṭha awm e.

Hmaireka chuan Lianphunga lalna a ban hnu chuan a thu a zawm leh zawm loh thlithlai chungin Mizo khuate a fang ta a. A zin hun hi ziakin hmuh tur kan nei lo naa July leh August thla chhung vel a ni tih kan hre thei a. Aizawl pawn a tlawh hmasak khua chu Thawmpawnga khua Hualngohmun a ni a, Hlimen tlang aṭangin Lianphunga khaw tlan darhte a thlir a, Sawnngekah te, Chawngmoah te, Archhuangah te, Zawlpalah te leh Sumthovi Bawkah te an lo awm chiam a, tiin B. Lalthangliana chuan a ziak a.

Lianphunga hi Suakpuilala fate zinga rothap leh fing thiam tak mai a ni a, Sailo lal ropui leh huaisen berte zinga mi a ni. A lal tirhin Kanghmun a ṭhut a, kum 1869 emaw thleng khan a awm a. Kum 1870 lamah chuan Parvatui khua a sat leh a, heta a awm lai hian phaitual Vai leh Tuikuk khuate a run a, sal pawh eng emaw zat a hawn a ni. A pa Suakpuilala khan a chhuang hle a, Rolura thlahte nek turin chhak lamah a tir chho va. Parvatuiah chuan rei awm lovin Tachhipah a insawn chho va, Tachhip aṭangin Lungtianah a insuan zel a, heng hun lai hi kum 1874 lai vel kha a ni awm e. Bawrhsap Hmairekan ‘Lianphunga khaw tlan darhte a thlir a’, tih awmzia tak hi kum 1890 February ni 11 khan Vailian pathumna khan Lianphunga khua Lungtian hi an rawn bei a, an hal darh vek a, khaw mite chu an khaw ṭhenawmahte an tlan darh ta a ni. Vailian hian an rawn bitum chhan pawh a nau Zahrawka nen kum 1889 January ni 8 aṭanga ni 10 inkar khan tuna Bangladesh-a Rangamati lama Chengri phaia khaw 24 lai an zu run chiam a, mi 101 an that a, sal 91 lai an hawn vang a ni a, hei hi Vailian pathumna hringtu lian ber pakhat a ni. A dang chu Hausata leh a hoten Lt. Stewart-a leh sap sipai pahnih leh Gorkhali sipai pakhat an kaphlum a, an lu an lak avangin British ngeng a chhun em em bawk a, Vailian pathumna Chin-Lushai Expedition 1889-1890 kha a hring chhuak a ni.

Hausatan Stewart-a a thah chhan hi han sawi kai lawk ila: Lungtian lal Hausata hian kum eng emaw zat South Vanlaiphai a luah hnuah Lungtianah a insuan a. Heta a awm lai hian a nupui Ngundawngi, Thlantlang lal Zahuata fanu chuan lungawilohna a neih avangin a pa hnenah a tlan a. A nupui tlan ko turin palai a tir a, a mi tirhte hnenah lal Zahuata chuan, “A thlawn ngawt chuan a haw thei lovang, hmaitlawmah Sap lu pahnih tal min pe tur a ni” a lo ti a. Hausata chuan a nupui hruai haw leh nan a puzawn ngenna chu tihhlawhtlin a tum ta a.

Hetih lai hi British sawrkarin Mizoram chu awp tumna an neih ṭan tawh avangin ram lo enthlithlai hmasa turin Survey hotu Lt. J.F. Stewart-a leh a ṭhuihruai Sap sipai pahnih, Naik pakhat leh Gorkha sipai panga leh an thuamphur mi pahnih a tir a. Col. E.B. Elly-a sawi dan chuan Bangladesh ram chhung Rangamati khua aṭanga Mizoram lama mel 18 a hla, British awp ramri aṭanga tehin Mizoram chhung mel 10 vela hlaah an inkulh a. Kum 1888 February 3 zanah ramhnuaia an riahbukah Hausata hoten an bei thut a, Hausatan Stewart-a chu a kaphlum a. Hausata hote chuan an mu lai bei thut an ni a, Sap sipai pahnih leh Gorkhali sipai pakhat an kaphlum bawk a. An mi thahte lu an la a, an silai laksakte nen an haw ta a.

Hausata chuan Sap a thahte lu chu kengin a nupui tlan chu a ko thei ta a ni. A puzawn Zahuata hian Sap lu an la thei mai chu mak a ti hle nghe nghe a ni. Lt. Stewart-a laiphir a lak sak chu a thih thlengin a kawl a, kum 1889-a a thihin a kuangah an phum tel nghe nghe a ni.

Vailian pathumna chu kil thum aṭangin Mizoramah an lo lian a, chhim lam aṭanga lo lian zinga sipai hotu te zingah Intelligent Officer Capt. J. Shakespeare leh Marliana (C.S. Murray) te chu Hausata hrem turin an tir a. Sipai tam tak hruaiin kum 1889 March ni 14-ah Lunglei aṭangin Zahuata leh Hausata khua an pan a. Lunglei aṭanga Hausata khua hi mel 43 emaw zet a ni a, laipui leh sai nen an kalna apianga mite chu an rikrap zel a. Heti taka an thawhrip chhan hi Mizoten Sap sipai officer leh midangin an inring lo lai an that ngawt kha an ngaithiam thei lova, hrem lohva chhuah an duh lo a ni ber.

March ni 19-ah Zahuata khua an thleng a, an hal nghal a. Kal zelin Hausata khua Lungtian chu March 20-ah an thleng bawk a. Hausata hi a lo thih tawh avangin a thlan chu lal in tualah a awm a. Shakespeare-a te chuan Hausata thlan chu an haihawntir a, Stewart-a silai an phum tel chu an la let leh ngat a ni. Hausat khua Lungtian pawh an hal a, mite chu ramhnuaiah te an tlan darh vek a ni.

Chutiang chuan Mizo lalten British khaw awpte an run chamchi avang leh mi tam tak thata sal an hruai haw ṭeuh ṭhin avangin Mizo lalte leh an khuate chu hremna na tak pek duha lo lut an ni a. Bawrhsap Hmaireka inbengbel zo chuan Mizo khuate chu fang a, an chunga hremna lek chu a tum hle a ni. July thlaah chuan sipai 30 hruaiin Sailianpuia khua Ṭuahzawl a pan leh a, Lianphunga awm leh awm loh thlithlai a duh vang a ni pakhat a. Sailianpuia hnenah chuan Lianphunga chu hmuh a inbeisei a, a lo awm si lo chu, “Lianphunga khua an la tam mai, amah lah chu i khuaah a awm si lo”, tiin a chhuahchhal nghe nghe a ni. Sailianpuia khua aṭang hian khaw dang pawh fangin lalte hnenah chuan, “In tinin leiman cheng khat zel kum tinin in pe ang a, Kuli ka duh zah zah min pe zel bawk ang”, a ti a. Lalte chuan an hnial ngam lo va, an remti zel bawk a. Hmaireka chuan Changsil kulh a tlawh a, a haw pahin Thanruma khua a lut a, Tanhrilah chuan Thanruman silai 10 a lo pe a. B. Lalthangliana sawi dan chuan Thanruma khuate hian silai an pek tur zinga a sei deuhte chu an tan bung zet a, an lo pe niin a ziak. Chutianga lalte hnena phurrit tak a tuk zel avang chuan khawthlang lalho chu an inrawn­khawm a, British sawrkar chu hnawhchhuah zai an rel ta a ni.

Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.