Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 107 Mizo lalten Bawrhsap leh British hnawhchhuah an rel ta
Kar hmasa khan Mizo lalte chunga thupek zawm tur Bawrhsap hmasa ber Hmairekan a hriattir chi hrang hrang kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan chung thupekte avanga an lungawi loh thu leh Bawrhsap leh British hnawhchhuah tuma Mizo lalte inrawnkhawm dan kan sawi ang.
Kum 1890 June ni 14-ah khan Bawrhsap Hmairekan Suakpuilala unaute leh a thlahte kha sa ui tanpui mah se, kan sawi tak ang khan inremna ai mahin Bawrhsap thupek zawm tur an ngaithla a ni zawk a. Kumtin chhiah Rs. 1 chawi te, Sawrkar duh hun apianga kuli pek te leh Lianphunga lalna a bansak te kha an lungawi lohna lian zual leh British an do chhan bul berte chu niin Mizoram Bawrhsap pahnihna Lalmantua chuan a lo ziak a.
Kum 1890 July leh August thla chhung vela Bawrhsap Hmairekan khaw hrang hrang a tlawh khan Mizote hmakhua ngaiin an tana ṭha tur leh an hamṭhatna tur lam hawi rorelna engmah kan pi leh puten an sawi kan hre lo va, kan historian-te hian an lo ziak hek lo. ‘Ni tla seng lova roreltu’ British hausakna zar an zo tur thu emaw, hnam hnufual an nihna laka aṭanga chawikangtu tur an nih thu te, ram thim ata zirna enga hruai chhuah an tum dan te emaw engmah hriattir an ni lo va. Mizo lalten British awp chhunga Vai leh Tuikuk, Takam leh hnam dangte an run ṭhin avanga an thinrim hrikthlak nana hremna an lek dan tur kha an dawng mawlh mawlh mai a ni. ‘Chawh tak rawh se’, tiin Mizo lalte leh an khuate tan phurrit tak tak an phurhtir ta kha a ni a. Tun hma kum 200 chuang emaw kha tuma hnuaiah an la kun ngai lo va, Mizo lalte an indo a nih pawhin a chak lo zawk chuan man te tawkin an nupui fanaute leh khuate pawhin an lo tuar tawh ṭhin a, kha kha chu khawvel dan a ni a. Ram pumpuia Mizo lalte zawng zawngin an zawm tur leh tihluihnaa British thuhnuaia kun tura an chunga Bawrhsap rorel dan chu khatih laia Mizo lalte tan khan han pai dam theih awzawng a ni lo.
Chutiang chuan Bawrhsap hmasa ber Hmairekan Mizoram leh Mizo lalte awp a tum dan an han hriat chian chuan an lungawi thei ta a lo va, hma lak dan ngaihtuah turin lalte chu an inrawnkhawm ta a. Kan historian hmasa Liangkhaia leh V.L. Siama te khan helai thu tak hi an lo ziak lo va. B. Lalthangliana chuan, “Engtin nge kan tih ang, tiin lal leh upate chuan an ngaihtuah ta a. Kap lo mah ila kan tan engmah nuam tur a awm chuang dawn lo, kap phawt mai ila, kan ngam tak loh leh kan ngam loh dan kan hria ang a, leiman chawi pawh a nuam zawk ang, tiin an rel ta a ni”, tiin a ziak a. Isaac Zoliana chuan, “Kan unaute an tlawm zo tawh si a, British sawrkar Vai sipaite hi kan do loh chuan kan ram min chhuhsak dawn a, engtin nge kan tih ang?” tiin Kalkhama chuan a unaupa Lianphunga Sailo leh a pa nau Runphunga Sailo fapa Thanghulha Sailo te hnenah tih dan tur a zawt a”, tiin a ziak bawk.
Tichuan Hmaireka leh Vai sipaite chu kah a, an kulhte bei turin Mizo lalte chu an inrawnkhawm ṭan ta a. Kum 1890 August thla tawp lamah emaw chuan Kalkhama hovin a khua Sentlang zawlbukah British hnawhchhuah tumin ro an rel zui ta a ni. Hemi ṭuma kalkhawmte hi Thanruma, Thanghulha, Liankunga, Lalhrima, Hmingthanga leh Hrangkhupa te an ni a. An hruaitu ber chu Kalkhama chuan, “Sapho hian kan ram min chhuhsak a ni ta ber a, a hrang te tea kan beih chuan hneh rual an ni dawn lo va. A hranga kan beih avangin lal dangte pawh an tlawm zel si a, chuvangin kan ṭanho a ngai a ni. Keini unau chhungkua hian kan hnawhchhuah loh chuan tu nge hnawtchhuak chuang ang. Ṭanghovin theihtawp kan chhuah ang a, Changsil kulh leh Aizawl kulh hi chan insemin kan kap ang a, kan dangchar ang a, kan hneh thei ngei ang”, tiin bul a han ṭan a. Kalkhama khua Sentlanga Suakpuilala fatehovin Bawrhsap kah leh kulh pahnih beih tuma ro an rel hi Mizoram zalen nana British do hmasa ber a ni. Kum 1890 April thla aṭangin Mizoram chu Bawrhsapin min awp ṭan a, kan pi leh pute kha tihluihnain British hnuaiah an kun ṭan ta a, an chunga lal an hrawt dan tur an han hre chiang a, zalenna sualin kan pi leh pute khan ro an rel nghal ta chuk chuk tihna a nih ber chu.
Tichuan Sentlang zawlbukah chuan British hnawhchhuah dan tur an rel ta a, an la thutak hle a ni. Ram chhan tura ro rel an ni bawk a, Bawrhsapin nghawngkawl rit tak bahtir a tum chu mipuite tan phurrit phurh zawh loh ni dawnin an hria a, chu chuan ṭan a ti zual bawk a ni. Rei fe ro an han rel a, hetiang hian chanvo an insem fel thei ta a. Lungmuat lal Thanghulha chu Bawrhsap donaa lal hrang hrangte hnena veivaka indona hmaruaitu ber a ni ang a, Tanhril lal Thanruma chu Bawrhsap Hmaireka khawsak dan zawng zawng lo thilthlaitu tur a ni ang. ‘Vai sipaiten an kulh kan kap dawn tih an hre tur a ni lo’ tih chu an thupui a ni a, an thu lo ti put ru thei an awm loh nan Bawrhsap pisaa Mizo lut leh chhuak tur chu dan chah vek tur a ni a, hei hi Lianphunga hna a ni. Kulh pahnih an kah ni tur chu Bawrhsapin kulh chhuahsana khaw fanga a kal lai tak an tinzawn a, August thla tawpa an rorel chu a remchang hmasa bera tihpuitlin an tum ta a. Heng hun lai hian September tihte chu Mizoten kan la hre ngai lo va, Thiṭin thla, Mimkut thla tia kan vuah tak pawh hi tun hnua kan vuah chawp a ni. Heng hun lai hian thla bi chhiar a la awm lo va, chuvangin Kalkhama hova Bawrhsap beih an tum pawh hian ‘kar lehah i bei ang’ an la ti thiam lo. Bawrhsapin Aizawl kulh a chhuahsan ni taka kulh pahnih kap nghal thei turin an inring tawp mai a ni.
Bawrhsap Hmaireka chu Silchar-ah a zin dawn tih an hre ta a, a zin chhuah ni tur tak erawh an hre mai thei lo va, chuvangin Thanruma hnen aṭanga thu an dawn tur an lo ngaichang ṭhap hlawm a. September ni 6-ah Kalkhama pasalṭha rual 30 chuan Sentlang aṭangin Thanruma pui turin Tanhril an pan a. Kalkhama pasalṭha rual dangin Changsil an pan thung a, sipaihovin Changsil kulh thar zawk an sak mek chu beih dan tur an thlithlai thung. Kan sawi tawh ṭhin angin Changsil kulh hi Changsil kai, tuna (2023) Pasalṭha Khuangchera hriatrengna lung Mizoram sawrkar, Art and Culture-in an phunna lai mualah hian an sa a. Lui kam mai a nih avang leh him tawk lova an hriat avangin a chhak deuhah kulh lian zawk an sa leh a. Chu kulh an sak mek lai chu a ni, Kalkhama pasalṭhaten kah dan tur zir chiang tura an lo thlir reng chu ni.
Vanneihthlak takin Tanhril lal Thanruma chuan September ni 8-ah a khuaah Bawrhsapin hmuh a tum thu a dawng ta hlauh mai a. Chu tak chu Hmaireka chin an hriat ruk nemnghehna a ni ta a ni. Bawrhsap chu Silchar panin a chhuak dawn tih an hre chiang thei ta a, Sairang a kal pelh hnu, Changsil a pan laia beih tur a ni, tiin Thanruman a unau lalho hnenah zualko a tir chhuak a, chumi rual chiah chuan Aizawl kulh leh Changsil kulh chu kah tur an ti ta a ni. Kalkhama leh Lianphunga te unauho ngaihdanah chuan kulh pahniha awm sipaite an thah vek chuan an ram chu a zalen leh theih an beisei a. Mizo lalte hian an lo hriat tawh ṭhin chu Hringcharah Bawrhsap lal tak a awm a, sipai rual tam tak, sang rual leh silai mai ni lo, laipui te pawh an nei tih an hria a. Suakpuilala leh a fapa Kalkhama hi Silchar-a vai sipai tamzia hre chiangtu an ni. Chuvangin Silchar aṭanga puitu tur an lo thlen hmaa kulh pahnih lo lak fel hman chu an tum a ni. Changsilah sipai 200 vel an awm a, kulh tê zawk aṭanga kulh lian zawk, sak zawh fel hman mang loha an insuan chhuah lai a ni a. Kulh tê zawk leh a lian zawk hi a inhlat loh em avangin kulh phir an tih bawk ṭhin. Chutiang chu an dinhmun mek a nih avangin Thanrumate ngaih dan chuan Changsil kulh chu kah chilha lak mai theih an inbeisei hle a ni. Kulh hotupa Kawlsap tia kan koh tak kha H.W.G. Cole a ni a, hetih lai hian Lieutenant a ni. Aizawl kulh chu Changsil kulh aiin a lian zawk a, sipai pawh 300 chuang an awm a, Bawrhsap awmna a nih avangin kulh nghet tak an sa a ni. Tun dinhmunah chuan Aizawl kulh awmna mual hi hriatthiam a har deuh tawh a, Bazar Bungkawn aṭanga Dak inpui inkar Assam Rifles hmun hi a ni a, bahrik tlang mual rai nuam tak inkhawhthla chu lammual atana laihzawl hma a la ni. Bawrhsap pisapui hi sak a la ni lo va, pisapui mual aṭang te, Civil hospital tlang aṭang leh tuna Governor bangla aṭangte emaw hian Aizawl kulh chu kap turin Mizo lalte hian ṭanhmun an la niin a rin theih.
Tichuan Suakpuilala fateho chuan kum 1890 Mimkut thla chuan Bawrhsap leh Vai sipaite Mizoram aṭanga hnawt chhuak turin an inbuatsaih ta mup mup mai a ni. Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.