Lalhruaitluanga Ralte

Guest writer

Lalhruaitluanga Ralte

Mission Vengthlang

Sulhnu 109 Mizo lalten Bawrhsap Hmaireka an kaphlum

Kar hmasa khan Mizo lalten Bawrhsap Hmaireka an lambun thu kan sawi a, tun ṭumah chuan an lambunnaa Hmaireka an kahhlum thu kan sawi ang.

Kum 1890, September ni 9-ah chuan tukṭhuan ei khamah Bawrhsap Hmaireka chu a tirhkah pakhat nen Sairang aṭangin Changsil kulh panin an chhuak a, midang chuan a khat tawkin hlawm thuma insiamin an zui tih kan sawi tawh a. Bawrhsap chu sakawrah a chuang a, a tirhkah chuan kea kalin a zui a.

Sairanga aṭanga km. 5, Thlanvawng kawn thleng hi chho deuh euh euha kal a ni a, chutaṭang chuan Buichali lei pana Tlawng hrula kal, kawng hnuai zawk chu chhuk zawng hlirin a kal a. Highway atana kawng an siam dawn khan he kawng hi an thlang a, laih a hautak loh zawk bakah kawng hi a ngil thui thei zawk a ni. Hmaireka te chuan kan sawi mek kawng hi zawh lovin, thlanvawng kawn aṭanga kawng chung Changsil kulh va pawhtu khaw kar kawng hlun zawk chu an zawh a. Changsil kulh an thleng ṭep tihah Mizoten kawng chhak lam aṭangin an lo lambun ta a. Chu lai hmuna lo changtute chu Liankunga khua Mualvumho an ni a, Kalkhama khuate pawh an tel. Changsil kulh kap tura an inhawrkhawmna hmun, Changsil kulh lan phakna leh Sairang lam kawng thui tak lan theihna hmun a ni a. Mizo lalte hian an thlang thiam khawp mai.

Hmaireka an lo lambunna kawn chhak kova lo ṭhu vang vang, Sailo lal tlawm, lalna khua neih loh avanga Liankunga bela awm mek Saithawma Sailo chuan a silai a kau a, “Lal leh lal kan inbei ang”, tiin Bawrhsap Hmaireka sakawr chung chuang chu a lo kap pawp mai a. Kan historian hmasa Liangkhaia chuan, “Bawrhsap Browne Sap sakawr chung chuang chu a kap thla a”, tiin a ziak a. Kan chanchin kimchang taka min ziah saktu B. Lalthangliana pawhin, “Sakawr chunga Browne-a a chuang lai tak chu a kap thla a,” tiin a ziak bawk a. Mi dang pawhin Hmaireka sakawr chung chuang lai hi Saithawma hian a kap thla tawp mai niin an ziak hlawm bawk.

Saithawman a lo kap thla tawp a nih chuan a ṭhuihruai vai pakhat nen chauh an nih avang leh Hmaireka hote an lo la thlen belh loh avangin Saithawma leh lo changtu Liankunga khuate khan kawngah zu bawha zu kahhlum law law a, a ṭhuihruai pawh kha sahhlum awm tak a ni a. Mahse, chutiang chuan thil a thleng lo va, Hmaireka thlaktu Bawrhsap Lalmantua khan Hmaireka kah a nih dan kimchang hi a ziak lo va, kan pi leh pute pawhin Saithawman a lo kap, tih bak hi an sawi kan hre lo.

Saithawma khan awlan silai, a zen leh a mu thun chawp ngai khan Hmaireka sakawr chung chuang lai chu a lo kap pawp a, a tla ṭhelh a. A sakawr nghawng bawhin thui vak lo chu a inham tâng hram hram a ni awm e. Changsil kulh panin a sakawr chu a tur sauh sauh a, a sakawr aṭanga a tlak hnuah thih thain kein a tlan leh ta vang vang a, thi lova ruangin Changsil kulh thlangta a va thleng a. Kulh vengtute chuan an lo hmu a, lo bawihsawmin kulh chhungah an kuah lut a.

Lalthangfala Sailovin Khamliana Sailo chanchin a ziakah hian Bawrhsap Hmaireka thih lai vel thu British lam sawi dan a awm a. Kawlsap sawi dan a ziah chhawn chu: “September ni 9 zingah sipai 120 hruaiin kulh thar siamin tuna kan kulh awmna chhakah kan hnatlang a. Sipai 120 zinga 50 chuan silai an keng a, a dang 20 chuan chem chauh an keng a. Chutia hna kan thawh lai chuan silaite chu a laiah kan tungkhawm a. Kulh thlangta lamah chuan silai ri kan hria a, sipaiin sava an kapah kan ngai a. Kan sipai Jemadar pakhat chu enfiah turin a zuk kal a, a lo haw leh thuai a. Mizovin kulh thlang ta chu an hual thu a rawn sawi ta mai a. Kulh thlangtaah chuan sipai rual ral kap thei 30 chauh an awm a, chumi bak sipai awm te chu damsam lo vek an ni hlawm a. Silai leh a mu zawng zawng, ei tur leh bungrua zawng zawng awmna chu mi 30 chauhin an veng him zo lovang tih hlauvin ka sipai hruai 120 nen chuan kan kulh thar siam lai chu kal sanin kan kulh luah laiah chuan kan chhuk thla a. Kulh thlangta kan zu thlen hnu darkar chanve velah chuan Capt. Browne-a chu, thisen bual khah hnuangin a rawn lum lut a. Hliam na tak a tuar tih a hriat a. Rang takin M.I room (medical inspection room)-ah an la a, a ban vei lamah hmun thumah silai kahna hliam a awm. Thisen chhuak chu an titawp thuai na a, a taksa aṭanga thisen zawng zawng a chhuah vek avangin, minute 15 hnu chuan a thi ta a ni”, tiin. Kawlsap hian Bawrhsap Hmaireka chu thisen bual khah hnuangin kulh chhungah a rawn lum lut, a tih avangin sakawr chungchuangin Changsil kulh hi thleng a ni lo tih a chiang a, kawngkhar vengtuten an lo hawn chuan ding thei tawh lovin a lum lut tawl a ni ang e. Bawrhsap Hmaireka thih hun tak hi kum 1890, September ni 9 chawhnu her velah ngai ila, British-in min awp ṭan aṭanga kum khat pawh a tlin hmain Mizo lalten zalen nan British dovin Bawrhsap hmasa ber Hmaireka chu an kaphlum ta a nih chu.

Bawrhsap Hmaireka kaphlumtu Saithawma Sailo chanchin hi kan historian te hian chhiar tur min hnutchhiah lo hle mai a, chiangkuang taka ziaktu Isaac Zoliana chuan, “Saithawma Sailo hi Piler lal fapa a ni a, Pawi ralin an man a, a farnu Lalkungi nen kum 15 emaw zet an kawl a. An lo chhuah leh hnuah Lianphunga belin Kanghmunah an chhuk ta a. Lianphungan Kanghmun aṭanga Lungtian a kai pawhin Saithawma hian a zui zel a, a pasalṭha a ni”, a ti. Sailo lal tlawm tia an lo sawi chhan pawh Pawi ralin mana an lo hren reng vang a lo nih chu. A hnu zelah lalna tlang a chan loh avangin Lianphunga chu kalsanin Mualvumah Lianphunga u Lalchhunga fapa Liankunga hnenah a kal ta a, chuta a awm lai chuan zalen nana British do hi a lo chhuak a, Bawrhsap Hmaireka kaphlumtu a ni ta a ni. Bawrhsap Hmaireka thih hnuah a sakawr chu Liankunga hian a nei a, Mualvumah a kawl reng a, Bawrhsap thar Lalmantua lo chhuah khan a pe let leh ta a ni, tiin Lalmantua hian a lo chhinchhiah a.

Pathian zarah kan dam ang a, kar leh lamah Saithawma Sailovin Hmaireka a kahhlum hnua Suakpuilala faten Aizawl leh Changsil kulh lak tuma an beih dan sawi kan tum ang.