Guest writer
Lalhruaitluanga Ralte
Mission Vengthlang
Sulhnu 110 Mizo lalten Bawrhsap Hmaireka an kahhlum hnuah Aizawl leh Changsil kulh an bei zui
Kar hmasa khan Mizo lalten Bawrhsap hmasa ber an kahhlum thu kan sawi tawh a, tun ṭumah chuan Hmaireka an kahhlum hnua Aizawl leh Changsil kulh an beih thu kan sawi ang.
Changsil kulh aṭanga hla lo tea Bawrhsap Hmaireka an kahhlum ni kha kum 1890, September ni 9 a nih kha. Kan la sawi loh chu Hemi ni tak hian engatinge Bawrhsap hian Silchar a pan, tih hi a ni a. Hetih lai hian Cachar khawpui Silchar-ah Chief Commissioner of Assam a lo kal dawn a, Hmaireka hi hmuh a tiam vang a lo ni a. Chutih laia Chief Commissioner of Assam chu James Wallace Quinton-a CSI (1834–1891) a ni a, kum 1889 October ni 22 aṭangin a thih thlengin he hna hi a chelh a. A thih dan hi a rapthlak em a, a chanchin hi han sawi zui lawk ila.
Manipur reng lal Chandrakirti Singh-a (1850-1886) hian nupui paruk lak aṭangin fapa sawm a nei a, kum 1886-a a thih chuan a nupui hmasa ber fapa upa ber Surchandra Singh-a chuan a pa ai a awh ta a. A naute chuan lalṭhutthleng chu chuh an tum ve uaih uaih reng a, aruka helna inmung chu zual zelin a naute zinga mi Kulachandra Singh-a chuan a unau dangte fuihpawrhin kum 1890, September ni 21-ah chuan an an û ber, a pa lalṭhutthleng luahtu Surchandra Singh-a lakah an hel a, Surchandra-a mangang chu Lord Landsdowne-a, chutih laia Viceroy of India hnenah a zualko ta a, amah pawh Calcutta-ah inhumhim nan a biru nghe nghe a. Lord Lansdowne-a chuan Gurkha sipai 400 hruaia Manipur lal laka a unau helte chu chingfel turin Chief Commissioner of Assam, James Wallace Quinton-a chu a tir ta a.
Hetih lai vek hian Manipur Bawrhsap chu Frank Grimwood-a a ni a, a nupui Ethel Grimwood-i nen Manipur lal fapate chu kawmngeih tumin an bei nasa a, lal fapate zinga Tikendrajit-a nen phei chuan polo te khelin an intiṭha hle a, Tikendrajit-a tak chu a u Surchandra-a laka hel chu a ni si a. Kum 1891, March ni 22-ah Quinton-a chuan Imphal a thleng a, Bawrhsap Grimwood-an a lo thleng a. Quinton-a chuan helna huaihawttu pahnih Kulachandra Singh-a leh Tikendrajit Singh-a te chu a hnena inpe turin thu a pe nghal a. Mahse a thu chu an lo ngaisang lo hle a, a thinrim chuan Tikendrajit Singh-a tawmna kulh chu a British sipaite chu an va beihtir ta a, an rin loh deuhin Manipur lal fapate chuan an lo sawp hrep zawk a. Quinton-a mangang chuan Kulachandra Singh-a chu biain a awmna kulhah a sipai officer Colonel Skene-a nen an kal a, Bawrhsap Grimwood-a pawhin Quinton-a chu a zui bawk a. Quinton-a hi heng India hmarchhak lama lalho la dawr ngai lem lo, tawnhriat la nei lem lo a lo ni nen, a thu chu lal fapa helho chuan an zawm mai turah a ngai a, a tisual let der a ni. Kum 1891, March ni 24 chuan Kulachandra Singh-a sipaite chuan British officer lal tak tak te chu an man a, Bawrhsap Grimwood-a chu Meitei indona feiin an chhun hlum a, Chief Commissioner of Assam Quinton-a pawh chu a lu an tan a, a taksa chu an chansawm a, kulh pawnah ui ei turin an theh darh vek a. Colonel Skene-a pawh a sathlum nghal bawk a ni. An sawi dan chuan Quinton-a chauh ni lovin, Grimwood-a leh Skene-a ruang te pawh an chansawm a, kulh aṭangin an paih chhuak a, ui chaw aṭan an thehdarh a ni.
Chutianga Mizo lalten British laka zalen nan Bawrhsap Hmaireka an lo kahhlum mek lai chuan Meitei lal fapate pawhin British officer ropui tak takte chu an lo that ve bawk a nih chu.
Hmaireka an kahhlum ni tak chuan Suakpuilala fateho chuan intiamrualin Aizawl kulh, khatih laia Aijal kulh an tih chu an kap ta chur chur a. Chumi rual chiah chuan Changsil kulh thlangta zawk, kulh tê zawk, Tlawng lui hnaih zawk chu an kap chur chur bawk a. Kawlsap leh a sipaite chuan kulh chhungah ṭanhmun siamin an lo kap let ve bawk a. Suakpuilala fateho, lalho zinga Aizawl kulh beitu, an khaipa kan hriat chian chu Lungmuat lal Thanghulha a ni.
Hmaireka thlaktu Bawrhsap Lalmantua chhinchhiah dan chuan Muthi lal Lalhrimaho chu Sairang police duty post chet vel dan lo thlithlai rengtu an ni a, Changsil lam panna kawng mel 5 chinah an inzar pharh a, kawng sir aṭanga lo bei turin an inring ṭhap a. Liankunga khuaten Hmaireka an kahhlum lai hian Hmaireka zuitu chhiahhlawhte chu Changsil thlen hma deuhah Lalhrimahoten lo beiin an thawmhnaw phurte, silaite leh thil dangte an chhuhsak a. Chungte chu: Bawrhsap Hmaireka puakrang 2, rifle 1, sana 2, entlangte leh Mizo lalte hnen aṭanga silai an lak 6, Silchar-a a ken thlak turte a ni a. A hnuah Lalhrima hian heng an rallakte hi Bawrhsap Lalmantua hnenah a pe kir leh a ni.
Bawrhsap Hmaireka te an beih mek lai hian Aizawl aṭangin sipai pahnih ven hnuaiah kuli 23 chu Sairang panin an chhuak mek a, chumi rual vek chuan Sairang aṭangin Havildar pakhat, sipai 6 leh kuli 4 chuan Sairang aṭangin Aizawl an pan mek bawk a. Lalhrimaho hian Sairang aṭanga Aizawl pante hi an bei a, sipai pakhat chu an kap hliam a ni. Thanruma te leh Thanghulha khuaten Aizawl aṭanga lo chhuak sipai pahnih leh kuli 22 te chu Sairang leh Ropaiabawk inkarah an lo bei a, kuli pahnih emaw an kaphlum a, sipai pakhat an hlim bawk awm e. Kuli dangte chu ramhnuaiah an tlanchhe zo vek a.
Durtlang lal Ṭhaliana hote chu Sairang leh Ropaiabawk inkara awm tur an ni a, Thanruma te nen thawkho tur an ni na a, an tlem vang nge ni sipai te chu bei lovin an khuaah an let leh ta niawmin Lalmantua hian a ziak. Sentlang lal Kalkhama te, Mualvum lal Liankunga te, Khawchhete lal Tulera te, Lungmuat lal Thanghulha te, Zawlnghak lal Liankhama te chuan Changsil kulh an kap a, Changsil aṭanga mel 3 huam chhung chu an inzar pharhna a ni. Suakpuilala fate pahnih Hrangkhupa leh Lalsavuta te, Hmunphiah lal Hmingthanga te, Suakpuilala fapa Ṭuahzawl lal Sailianpuia te, Sailianpuia fapa Lalluaia Reiek te chuan Changsil kulh beihnaah an ṭangho bawk a. Hmingthanga leh Lalluaia te hi mipa naupang mai an la ni. Aizawl kulh beitute aiin Changsil beitute hi an ṭhahnem fe zawk a ni.
Changsil kulh hotu Kawlsap hi a hnu zela Aizawla Bawrhsap ni ta, Manipur-ah pawh han Bawrhsap ta kha a ni. Kawlsap bakah an hotu dang chu damdawi lam thiam H.B. Melville-a, thi lova ruanga Bawrhsap Hmairekan Changsil kulh a lo tluk luha lo bawihsawmtu kha a ni. Melville-a hi Daktawr, Surgeon a ni a, Captain a ni bawk. Sap officer pahnih kaihhruaina hnuaiah vai sipaiho pawhin inrintawkna neiin an kulh hualtu Mizote chu an lo kap let nasa a, Changsil kulh chu an lo hum ve ṭang ṭang a ni. Suakpuilala faten Changsil kulh an kah ṭan ni kha kum 1890, September ni 9 chawhnu lam a ni a, an hual bet tlat a, Aizawl kulh lama sipai tam zawk khan an zu pui thei bik si lo. Zuk puih chu sawi loh, Aizawl kulh pawh an hual bet tlat bawk a, pawn lam aṭanga puitu an neih loh chuan ei tur tlachhama thih mai hmabak an ni. Chutianga kulh pahnihte chu an hual beh tlat avangin Suakpuilala fateho chuan che fuh dawnin an inhria a, an khuaa miten ei tur an rawn pek zel dawn avang leh pasalṭhate chu inchhawk zut thei an nih avangin hual bettu lam chan chu ṭha feah an inngai a ni.
Pathian zarah kan dam ang a, kar lehah chhunzawm kan tum ang.